Үнэт зүйлээ хадгалах нь: Японы боловсролын тогтолцоо

2013 оны 12-р сарын 12. 16:24 Уншсан тоо: 7653   •   Сэтгэгдэл: 0

ТАЙЛБАР: Дэлхийн II дайн төгссөнөөр Японы эзэнт гүрэн задран унаж, ардчилсан, энх тайванч Япон улс бий боллоо. Дайны дараах Японы нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэл нь тус орныг түр эзлээд байсан америкчуудын хяналт дор явагджээ. Шинэчлэл нийгэм, эдийн засгийн бүхий л салбар, түүний дотор боловсролын тогтолцоог ч хамрав.

Хэдийгээр америкчуудын чиглүүлэг дор Японы боловсролын тогтолцоонд багагүй хувиралт гарсан боловч япончууд тэдний бүх заавар, зөвлөгөөг дагаагүй юм. Хамгийн гол нь япончууд сургуулийн удирдлага, санхүүжилтээ өөрийнхөөр авч үлджээ. Энэ нь удирдлагын төвлөрлийг сааруулах америк загварын эсрэг алхам байв.

АНУ болон түүнийг дуурайхыг оролдож буй орнуудтай харьцуулахад Японы боловсролын удирдлага нь төвлөрсөн тогтолцоог түшиж иржээ. Энэ тогтолцоонд боловсролын яам ихээхэн үүрэгтэй юм. Яам бодлогоо тогтоож, нэгдмэл сургалтын хөтөлбөр боловсруулж, багш, ажилчдын цалингийн хэмжээг тогтоож, боловсролын зөвлөх байгууллагуудыг байгуулж, муж, орон нутгийн сургуулийн санхүүжилтийг олгодог байна.

Төвлөрсөн бус удирдлагатай гэгдэх Монголтой харьцуулахад 128 сая хүнтэй энэ аварга орон яагаад төвлөрсөн тогтолцоог илүүд үзсэн бэ?

Японы боловсролын удирдлага тэгш байдлыг чухалчилжээ. Хэдийгээр Япон олон хүн амтай баян капиталист орон боловч хүн амынх нь хооронд орлогын, том ба жижиг олон мужуудынх нь хооронд хөгжлийн ялгаа бий. Япон улс эдгээр ялгаанаас үл хамааран япон хүн бүр боловсролын тэгш боломжоор хангагдах ёстой гэж үздэг. Иймд Японы сургуулиуд хөдөө зэлүүд суурин, эсвэл том баян хотод буйгаас үл хамааран санхүүжилт, багшлах боловсон хүчин болон бусад хэрэгтэй зүйлсээр тэгш хангагдаж иржээ.

Японд сурагчдыг чадвараар нь анги болгон хуваадаггүй. Авъяастай сурагчдад зориулсан гүнзгий анги, эсвэл онцгой чадвартай гэж үзвэл анги дэвшдэг сурагч байхгүй  юм. Үүний нэг шалтгаан нь Японы уламжлалт соёлтой холбоотой ажээ. Зүүн Азийн бусад орнуудын адилаар Японы уламжлалт соёлд хүн мэдлэгийг уйгагүй хөдөлмөр, хичээл зүтгэлээр л хамгийн эзэмшдэг гэж үздэг тул хүн бүр сайн сурах ёстой гэсэн шаардлага тавьдаг байна.    

Япон орныг сайн мэдэхгүй хүмүүсийн хувьд япон сургуулиуд сурагчид нь багшийнхаа хэлсэн болгоныг чимээгүй тогтоож суудаг, нэгэн хэвийн, идвэхгүй газар гэх төсөөлөл байж магадгүй юм. Гэвч бодит байдал маш өөр. Японы бага сургуулиар зочилсон хүмүүс тэндэхийн дуу чимээ нь барууны орны сургуулийнхаас хамаагүй чанга бөгөөд сургуулиар нэг инээд хөөр, идвэхтэй харилцан яриа дүүрэн гэдгийг хэлнэ. Японд сургалтын арга нь хүүхэд бүр идвэхтэй байх, өөрийн бодлыг илэрхийлэх боломжоор хангахад чиглэдэг байна.

Япон улс XIX зуунд Өрнөдийн боловсролын тогтолцоог анх нэвтрүүлэхдээ ч, хожмын боловсролын шинэчлэлүүд хийхдээ ч тэдгээрийг өөрийн соёлоос ангид авч үзэж байгаагүй билээ. Үүгээр үл барам япон хүмүүсийн уламжлалт соёл хамгийн хүнд хэцүү үед Японы боловсролын түшиг болж байсан юм.

Нэгэн япон багш дараах түүхийг өгүүлж билээ. Дэлхийн II дайны дараа Япон улс сүйрлийн байдалтай байв. Америкчуудын бөмбөгдөлтөөс болж сургуулийн барилгууд нь нуранги болсон ба улс оронд багш нараа цалинжуулах хөрөнгө үлдсэнгүй. Харин энэ үед Японы сургуулиуд гадаа хичээллэж, япон багш нар бараг цалингүй ажиллаж байсан гэдэг. Энэ бол япон хүний уламжлалт ёс суртахуун байсан юм.

Монголын боловсролыг Японтой зарим нэг талаар харьцуулж болох юм. Японтой харьцуулахад Монголын боловсролын өөрчлөлтүүд нь гадаадын тогтолцоог хоосон хуулбарласан, өөрийн иргэдийг ажил, амьдралаар нь хохироосон, ёстой нөгөө “дүр эсгэсэн” шинэчлэл байжээ. Үүний наад захын жишээ нь 6 настай хүүхдүүдийг сургуульд явуулах, олон улсын хөтөлбөр (Кэмбридж) гэгчид шилжих, “Ном”, “Зөв монгол хүүхэд”-тэй болох шийдвэрүүд юм.   

 

ОРШИЛ

Бусад орнуудтай харьцуулахад Японы сурагчдын математик, шинжлэх ухааны хичээлээр үзүүлсэн амжилт сэтгэл хөдөлгөм билээ. Хэдийгээр тэргүүнд нь эрэмблэгдээгүй боловч PISA-ийн унших чадварын судалгаан дахь тэдний гүйцэтгэл бас л бахдам сайн ажээ. Гэхдээ энэхүү жигд сайн амжилт шинэ зүйл огт биш юм. Япон улс олон улсын эрэмбэ тогтоох иймэрхүү судалгаанд анхнаасаа л хамгийн шилдэг буюу удаах байруудыг эзэлж иржээ.

Зарим туршлагатай ажиглагчид коллежид элсэн орж буй япон ахлах сургуулийн төгсөгчдийг мэддэг, чаддаг зүйлийн хэмжээгээр нь харьцуулбал коллежийн дундаж америк оюутантай дүйнэ гэж хэлдэг. Харин арай хатуу үнэлгээтэй ажиглагчид тэднийг коллежид хоёр жил сурсан америк оюутантай дүйнэ гэдгийг сануулж байна. Бусад ажиглагчид ахлах сургуулийн олон япон төгсөгчид бусад олон орны газарзүй, түүхийн талаар тухайн орныхноос ч илүү мэддэг гэдгийг цохон тэмдэглэдэг юм.

Эдгээр харьцуулалтыг зөвхөн цөөн тооны элит сурагчдын сурлагын амжилттай холбон итгэхэд гайхах зүйл огт үгүй. Гэвч энэ нь тийм биш юм: Японд зохих насныхны 95 хувь нь ахлах сургууль төгсдөг ажээ.

Дээрх түвшний боловсрол нь япончуудын өдөр тутмын амьдралд ч дам нөлөө үзүүлдэг ажээ. Японы сонин хэвлэлүүд өгүүлэлүүдийг нь уншдаг уншигчид нарийн мэдээлэл бүхий статистик хүснэгт, өндөр түвшний техникийн шинжлэх ухааны сэдвүүдийг ойлгож чадна гэж үздэг. Үйлдвэрийн менежерүүд хэрэглээний математикийн мэдлэг шаардсан заавруудыг ахлах сургууль төгсөөд удаагүй ажилчин бүхий багуудад тарааж өгнө.  

Иргэний болон эдийн засгийн утга агуулгаараа энэ түвшний мэдлэг, чадвар нь улс орны хувьд тоолж баршгүй давуу тал өгнө. Тус тайлангийн энэ бүлэгт “Тэд хэрхэн энэ амжилтад хүрсэн бэ?” гэсэн асуулт тавьж байна.

 

ЯПОНЫ БОЛОВСРОЛЫН ТОГТОЛЦОО: ТҮҮХЭН БА НИЙГМИЙН ХӨРС СУУРЬ

Япон бол уулархаг арлын үндэстэн юм. Хүн амын тоотой нь харьцуулахад тариаланд ашиглах газар үйлдвэржсэн ертөнцдөө хамгийн бага хэмжээтэй ажээ. Оршин суугчид нь уулсын завсар хөндий, эргийн дагуу хашигдмал нутгуудад шигүү суурьшин амьдарна. Япон нь “тайпун” хэмээх далайн шуурга, газар хөдлөлт зэрэг байгалийн гамшиг, ургац алдах аюулд тогтмол өртдөг байна. Эцэст нь өгүүлэхэд энэ аралд шууд олзворлох байгалийн баялаг тун ховор. Харин үүний оронд энэ улс боловсролын тогтолцоогоороо дамжуулан өндөр түвшний амжилтад хүрчээ.

Ийм бэрх нөхцөлд туулсан урт хугацааны түүх Японы соёлд гүнзгий нөлөөтэй байжээ. Энэ нь хүмүүс амьд явах хамтын механизм болох маш хүчирхэг хамтын ажиллагааны холбоо юм. Япон байгалийн нөөц баялаг хомс тул амжилтад хүрэх хамгийн шилдэг арга зам нь хүн капиталаа хөгжүүлэх гэдгийг нийгэм нь эртнээс ойлгон хүлээн зөвшөөрсөн байна. Үүний үр дүнд нэг талаар боловсрол ба чадварыг, нөгөө талаар бүлэг ба нийгмийн харилцааг ихээр үнэлдэг соёл бий болжээ. Хэрэв хувь хүн нийтийн төлөө цуцалтгүй хөдөлмөрлөх юм бол нийт нь түүний төлөө зүтгэнэ гэсэн хамтын итгэл үнэмшил япончуудад бий болжээ. Хэрэв хэн нэгэн нийтийг илт үл дагавал тэр нийгмээс тун бага зүйл хүлээх хэрэгтэй болно. Дараагийн хэсэгт түүхэн хүчин зүйлс Японы боловсролын философийг хэрхэн бий болгосон бэ гэдэгтэй бүгдээрээ товчхон танилцъя.                          

 

Токугавагийн эрин үе: 1603-аас 1868 он

Токугавагийн эринээс ч өмнө Японд дайчдын соёл оршиж байв. Тус үндэстний хувьд удаан хугацааны туршид самурай нар (дайчид) нийгмийн хамгийн дээд байр суурийг эзэлж байжээ. Токугавагийн эрин буюу 19-р зууны дунд үе хүртэлх 250 жилийн туршид Япон орон амар амгалан байв. Харин 19-р зууны дунд үеэс самурай нар улс орноо удирдан авч явах түшмэд болох замд орж, сэлмээ үзгээр сольсон байна. Гэхдээ тэд самурайн хувьд эзэлж байсан нийгмийн байр сууриа өөрт хэвээр хадгалж үлджээ. Гадаад ертөнцөөс ихэд тусгаарлагдсан Япон баялаг соёлоо цэцэглүүлэн хөгжүүлж үр шимийг нь хүрсээр байв. 1850 он гэхэд хэдийгээр технологи, санхүүгээр европчуудаас хоцорсон байсан ч Японы дөрөв хүний нэг нь бичиг үсэг тайлагдсанаараа тус орныг энэ тал дээр Европын зиндаанд аваачсан байна.

Гэвч Токугавагийн эриний төгсгөл үед Японы засгийн газар архагшсан авилга, дампууралд идэгдэж, чадвахиа нэгэнт алджээ. 1853 онд Америкийн адмирал Меттью Перригийн “Хар хөлөг” Японы аралд хүрч ирлээ. Энэ үед Өрнөдийхөнд тааламжтай нөхцөлөөр худалдаа хийхийн тулд гадныханд нээлттэй орон болох Перригийн тулган шаардлагыг эсэргүүцэх бэлтгэл Японд огт байсангүй. 1868 онд Япон дахь феодалын дэглэмийн чадваргүй байдлыг эсэргүүцсэн бага тушаалын түшмэд бослого гаргаж, хэзээ мөдгүй дэнжигнэж байсан Токугавагийн дэглэмийг халсан ажээ. Энэ бол Мейжийн шинэчлэл байсан юм. Энэхүү шинэчлэлээр эзэн хааныг ширээнд нь эргүүлэн залжээ.

 

Мейжийн шинэчлэл: 1868 оноос 1912 он    

Энэхүү тайланд зориулсан ярилцлагын явцад Япон нийгэмлэгийн Роберт Фиш Мейжийн эриний Японы удирдагчдын зорилгыг дараах байдлаар тодорхойлсон юм:

“Тэд Японд нэвтрэн орж ирж, доромж үзүүлж байсан Өрнөдийн үндэстнүүдтэй тэнцүү харилцахын тулд шаардлагатай бүхнийг хийхээр шийдсэн байна. Шинэ засгийн газар Японд тулгаад байсан тэгш бус гэрээнүүдийг дахин засаж бичихийн тулд төлөөлөгчдийн нүсэр бүрэлдэхүүнийг барууны улсууд руу илгээв. Шинэ засгийн газрын удирдагчдын бараг тэн хагас хилийн чанадад зорчсон тэр айлчлалын үеэр харсан зүйл нь тэднийг гайхшруулсан ажээ. Тэдгээр албаны хүмүүс боловсрол, шинжлэх ухаан, технологийн дэвшил нь Японыг нээлттэй болгоход хүргэсэн Барууны ертөнцтийн аж үйлдвэрийн хүчин чадлыг буй болгожээ гэдгийг ухаарсан байна. Ингээд тэд Японд буцаж очихдоо боловсол, шинжлэх ухаан, технологиор Барууны ертөнцтийн ололт амжилтад хүрч, армиа шинэчлэхээр шийдсэн ажээ.”

Бүх салбарын манлайлагч хүмүүс нь бараг бүгд хэлэлцэн тохирсоноор япончууд  дэлхийн шинэ дэг журамд тэсэж үлдэхийн тулд өөрийн улс оронд модернизаци явуулахаар нэгэнт тогтжээ. Боловсролын салбарт япончууд Японы нэн тэргүүний хэрэгцээнд зориулан зээлж авч болох санаануудыг Барууны ертөнцөөс эрж хайв. Өнөө үед ч тэд өрсөлдөгчидтэйгөө өөрийгөө харьцуулснаар тус улсын боловсролын агуу амжилтын хамгийн нэг чухал шалтгаан гэж үзэж болох үндэснийхээ түвшинг тогтоож байна. Токугавагийн эриний төгсгөлөөр Япон даяар байгуулагдсан “буддын сүмийн сургууль” гэж нэрлэдэг сургуулиуд, самурай түшмэдийн хүүхдүүдэд зориулан байгуулсан элит сургуулиуд нь шинэ удирдагчдын хүсэж байсан бүх нийтийн боловсролын тогтолцоо байгуулахад хүчирхэг бааз суурь болж өгчээ.

Мейжийн Япон орон өөрийн шинэ боловсролын удирдлагын тогтолцоог төвлөрсөн бөгөөд маш хатуу дэгтэй гэдгээрээ онцлог Францын тогтолцооноос зээлж авчээ. Тэд цөөн элит үндэсний их сургууль тойрч байгуулагдсан боловсролын тогтолцооны санааг Германаас авав. Англи нь Японы хувьд хүчирхэг ёс суртахууны зарчмуудад үндэслэн байгуулсан сургуулийн загвар (Этон, Харров гэх мэт нийтийн сурууль) болжээ. АНУ нь Америкийн философич, сэтгэл судлаач, боловсролын шинэчлэгч Жон Дьюгийн сургаалиуд дээр үндэслэсэн сурган хүмүүжүүлэх ухааны хүчирхэг парадигмуудыг өгөв. Энэ нь сургууль хүүхдийг бүхэлд нь хөгжүүлэх үүрэгтэй гэсэн япончуудын бодолтой нэлээд адилхан сонсогджээ.

Орчин үеийн үндэстэн төр байгуулахаар шуурхайлсан шинэ засгийн газар бүх нийтийн, зайлшгүй эзэмших боловсролын тогтолцоо бйи болгох тогтоол гаргаж, боловсролын тогтолцоон дахь хатуу ангийн ялгааг байхгүй болгосон байна. Тэд Японы иргэн бүрт аль болох сайн боловсрол олгох хэрэгтэй байв. Иймд Японы боловсролд сурагчдийг чадвар ба нийгмийн ангиар нь ялган тусгаарлаагүй байна. Энэ нь Япон дэлхийн хамгийн меритократ (албан тушаалд тавихдаа авъяас, чадварыг гол болгодог) нийгмүүдийн нэг болох суурийг тавьсан туйлын чухал шийдвэр болжээ.

 

Эзэн хааны зарлиг: 1880-аас 1940-өөд он

1880-аад онд дэлхийн хаа нэгтэйгээс санааг нь зээлдэн авч хэрэгжүүлэхээр Мейжийн засгийн газар санаа шулуудаж буйд эсэргүүцэх явдал гарах болов. Энэ нь япон хүн байхын утга учрыг илтгэж буй зүйлийн гол мөн чанар гээгдэх болно гэсэн гүнзгий айдсаас үүджээ. 1890 онд эзэн хаан боловсролын тухай зарлиг гаргав. Үүгээр зайлшгүй эзэмших шинэ боловсролын тогтолцооны хувиралт өөрчлөлтөд Японы үнэт зүлсийг гол болгон баримтлана гэдгийг тунхаглав. Үнэнч зүтгэл, ахмадын хүндлэл, гэр бүлийн гишүүд, хань ижил, анд нөхөдтэй тогтоосон харилцааны ач холбогдлын талаарх Күнзийн ёс суртахууны чанаруудыг чухалчилснаараа энэ зарлигийн даруу төлөв байхын ач холбогдол, өөрийгөө чадах чинээнд хүртэл зайлшгүй боловсруулах явдал, үндсэн хууль болон бусад хуулийг дагаж мөрдөх үүргийг нь уншигчдад сануулжээ. Зарлиг гарсан тэр цагаас Японы боловсролын бодлого нь нэг талаар Японыг дэлхийн хамгийн сайн боловсролын тогтолцоонуудтай харьцуулан жишдэг байхаар, нөгөө талаар Японы уламжлалт үнэт зүйлст бэт бэх суурилсан байхаар тогтжээ.

 

Дэлхийн 2-р дайнаас өнөө үе хүртэл: Мерит ба үнэт зүйлсийг чухалчлах нь                                

Дэлхийн 2-р дайны дараа Америкийн эзлэлт дор Япон нь заавал эзэмших 9 жилийн боловсролтой болж, хэрэгцээтэй сурагчдад санхүүгийн тусламж олгож, ахлах сургууль төгссөн бүх сурагчид коллежийн элсэлтийн шалгалт өгөх боломж олгов (Зураг 1). Үүнээс өмнө зөвхөн хязгаарлагдмал тооны тусгай ахлах сургууль төгсөгчид тэдгээр шалгалтыг өгөх боломжтой байсан юм. Үүний зэрэгцээ эдгээр бодлого өмнө нь эхлүүлээд байсан дээд зэргийн меритократ тогтолцоо руу чиглэсэн Японы хүчин чармайлтад улам бүр түлхэц болсон байна.

 

Зураг 1: Японы боловсролын тогтолцоо

 

Нас

Анги

 

 

3-4

 

СӨБ

 

 

 

 

 

 

 

 

Тусгай боловсрол

4-5

 

5-6

 

6-7

1

 

 

Бага сургууль

7-8

2

8-9

3

9-10

4

10-11

5

11-12

6

12-13

1

Дунд сургууль (Зайлшгүй эзэмшинэ)

 

 

Ахлах сургууль

 

13-14

2

14-15

3

15-16

1

 

 

Технологийн коллеж

16-17

2

17-18

3

18-19

 

Их сургууль-Төгсөлтийн өмнөх шат

 

 

Тусгайлсан дээд боловсол

Коллеж,

Мэргэжлийн сургууль

 

19-20

Дэд

20-21

 

 

21-22

Бакалавр

22-23

 

Их сурууль-Магистр

23-24

Магистр

24-25

 

 

Их сургууль-Ph.D

Хүн эмнэлэг

25-26

 

Мал эмнэлэг

26-27

Ph.D

Шүд

27-28

Ph.D

Эм зүй

                          

Өмнө тэмдэглэн өгүүлсэнчлэн хүмүүсийг амьдралын сорилтын өмнө аваачих Японы газарзүйн орчин, амьдралын нөхцөл нь хувь хүнээс илүүтэйгээр хамтын сайн сайхан, хамтын эв зохицолыг илүүд үздэг үнэт зүйлсийг бий болгосон байж мэдэх юм. Бүлгийн төлөө бүхнээ зориулах хайранд булагдсан мэдрэмжийг “ва” гэж нэрлэнэ. Энэ нь Японы нийгэмд туйлын чухал ойлголт юм. Аз жаргалд амин чухал “ва”-г амьдралын шат бүхэнд олж авахыг хичээдэг байна: эхлээд ээжийнхээ хамтаар, улмаар бусад гэр бүлийн гишүүдтэй, сургууль, коллежийн найз нөхөдтэй, ажлын газрын нөхөд, дээд тушаалын хүмүүстэй хамт “ва”-г олохыг хичээнэ.

Энэ орчинд хувь хүн нь бүлгийн үнэлдэг тэр зүйлийг хийснээр өөрийн үнэт зүйлийг олж авна: хэрэв хэн нэгний үйл хөдлөл хамтын эв зохицолд аюул учруулахаар бол түүнд оноох хамтын шийтгэл нь маш өргөн хүрээнд үр дагавартай ажээ. Хэрэв хэн нэгэн бүлэг дотроо хүндлэлгүй болсон бол бусад бүлэгтэй “ва” үүсгэх бүр ч хэцүү байх болно. Соёлын энэ хүчин зүйл япон хүн өөрийн харъяалагдах бүлэгтэй тогтоосон сайн харилцааг үргэлж хадгалахын тулд яагаад хичээн хөдөлмөрлөдөг болохыг тайлбарладаг юм. Энэ нь мөн Японы сурагчдын сурлагын өндөр амжилтын цаад шалтгаан болно.

Японд сургуулийн нэр хүнд сурагчдынх нь сурлагын амжилт ба хүмүүжил, зан үйлээс хамаардаг байна. Японы нийгэм нь сурлагын амжилт ба хүмүүжил аль алиныг нь хариуцах үүргийг сургуульд хүлээлгэдэгээрээ Өрнөдийн ертөнцтэй адилгүй. Жишээ нь, сурагч хууль зөрчвөл хууль хэрэгжүүлэх эрх бүхий субъект сурагчийн ангийн багш, ээж, мөн бусад багш нарыг сурагчийн өмнөөс уучлал гуйхыг шаарддаг. Иймд япон сурагчид багш нарынхаа өмнө үүрэг харицулага хүлээх хүчтэй мэдрэмж өөрт хөгжүүлдэг бөгөөд сурлагын амжилт гаргаж, сургуулиас гадуур явсан ч хууль, дүрэм мөрдөхийг хичээдэг ажээ. Мэдээж хэрэг энэ санаа сургуульд сурагчдын хоорондын харилцаанд ч хэрэгждэг байна. Хэн нэг нь алдаа гаргавал энэ нь бүлгийн амжилтыг доош чангаана. Иймд нийгмийн ихэнх гишүүд хамаг бололцооныхоо хэрээр хөдөлмөрлөх бөгөөд илүү том зорилгын төлөө явдаг. Яагаад гэвэл энэ нь өөрийн байр сууриа олж авч хүлээн зөвшөөрүүлэх арга зам юм.

Дээрхтэй ижил үнэлэмж ажлын байранд үйлчилнэ. Японд хүмүүс хамтрагчдынхаа хүндлэл, магтаалыг ихээр олохын тулд маш их хөдөлмөрлөнө. Тэд өөрөө бусдаас онцгойрохын тулд бус, харин бүлгээрээ сайн байхын төлөө ажилладаг байна. Японд ажилчид тэдний дарга бус, харин хамтрагчид ба доогуур тушаалын ажилчид нь тэднийг харж байгаа учраас эрч хүчээ сулруулдаггүй ажээ. Хэрэв ажилчин өөрийн чадах бүхнээ пүүстээ зориулах юм бол пүүс нь түүнд гэр бүл мэт хандах ёстой. Японы пүүсүүд ажилчиддаа урамшууллын багц болгон орон байр, аялал, боловсрол, түүгээр зогсохгүй оршуулгын зардал олгодог байна.

Олон тооны шинжээчдийн ажигласнаар Японы илүү тогтвортой бат бөх меритократ нийгэм нь танилын хобоо сүлбээ, ураг төрлөөс албан тушаал нь хамаардаг бусад олон нийгэмтэй адилгүй ажээ. Статистикийн хувьд баян гэр бүлийн хүүхдүүд өндөр цалинтай ажилд орох магадлал илүү өндөр бол Японд энэ нь нийгмийн холбоо сүлбээнээс илүүтэйгээр хүүхдийнхээ боловсрол санхүүгийн хөрөнгө оруулалт хэр хийсэн эсэхээс илүү шалтгаалдаг бололтой. Хэдийгээр нөхцөл байдал өөрчлөгдөж эхэлж байгаа боловч хүмүүс сургууль буюу их сургууль төгсөөд л ажилд орсон тэр пүүстээ насан туршдаа ажилладаг ажээ. Ямар нэг пүүст ажилд орох нь түүний ажиллахаасаа өмнө суралцсан ахлах сургууль буюу их сургуулиас хамаардаг байна. Ийм явдал хаа ч түгээмэл бус юм. Харин тухайн хүний суралцсан ахлах сургууль буюу их сургууль нь элсэлтийн шалгалтаа хэр зэрэг өгсөнөөс хамаарна.

Эхийг хүүхдийнхээ боловсролыг хэр зэрэг дэмжсэн бэ гэдэг амжилтаар нь үнэлнэ. Амьдрал дээр эхийн амжилтыг эхлээд түүний хүү буюу охин суралцсан ахлах сургуулиар, дараа нь түүний хүүхэд элсэн орсон их сургуулиар үнэлдэг байна. Хэдийгээр энэ чиг хандлага өөрчлөгдөж байгаа боловч цөөн тооны япон эхчүүд л Өрнөдийн орнуудад байдаг шиг гэрээсээ гадуур ажил эрхэлдэг ажээ. Социологичид нийгэм нь япон эхчүүдээс хүүхдүүдийнхээ төлөө өөрийгөө золиослохыг, эргээд тэдний хүүхдүүдээс сургуульд сайн сурахыг хэрхэн шаарддаг талаар тодорхойлсоор байна.

Ийнхүү Японд албан тушаал дэвших нь мерит тогтолцоо ба шалгалтаар тодорхойлогддог ажээ. Гэхдээ Японы шалгалтууд олон чухал чадварыг хэмжилгүй орхигдуулдаг учраас дээрх нь заавал үйлчлэх албагүй юм. Японы шалгалтууд аналитик сэтгэлгээ, бүтээлч байдал, шинэ санаа гаргах чадвараас илүүтэйгээр факт цээжлэх, өгөгдсөн зүйлийг ягштал гүйцэтгэх процедурыг чухалчилдаг ажээ. Гэвч эцсийн эцэст Японы ажил олгогчид ихэвчлэн дараах гурван зүйлийг сонирхдог учраас шалгалтууд үүргээ гүйцэтгэсээр байна. Тэдгээр нь оюун ухаанаа хэрэглэх чадвар, сурах чадавхи, бэршээлтэй тулгарсан ч хөдөлмөрлөх, тэвчээртэй байх чадавхи ажээ.

Японы пүүсүүд ерөнхийдөө хүмүүсийг удаан хугацаагаар ажиллуулна гэсэн итгэлтэй байдаг тул ажилчдаа үргэлжлүүлэн боловсруулж, сургахад хөрөнгө ихээр оруулах эрмэлзэлтэй ажээ. Японы пүүсийн хувьд их сургууль төгсөгчдөөс шалгаруулж авсан шинэ ажилчдаа гадаадад төгсөлтийн дараах сургалтын хөтөлбөрт хамруулах буюу гадаадын үйлдвэрт дадлага хийлгэхээр илгээх нь тийм ч ховор зүйл биш юм. Судалгаанд хамруулснаар Японы пүүсүүд оюуны ухааны хувьд өндөр төдийгүй хэрэгцээтэй бүгдийг сурахад бэлэн нэр дэвшигчдийг үнэлдэг байна.

Японы ажил олгогчид нэр дэвшигч нь ухаантай төдийгүй оюун ухаанаа ашиглан ямар нэг зүйл хийж чаддаг эсэхийг мэдэхийг хүсдэг. Ажил олгогчид оюун ухааны хэрэглээг сонирхдог байна. Японы шалгалтууд нь сурагч оюун ухааны хэрэглээгээ хэр зэрэг харуулж байна вэ, тэд үнэ цэнэтэй ямар нэг зүйл хийхдээ оюун ухаанаа хэр зэрэг ашиглаж байна вэ гэдгийг олж тогтоох зориулалтай. Удаан хугацааны туршид шамдалгүйгээр шалгалтуудыг амжилттай өгөх боломжгүй юм. Үүнд давтлага сургалт, тэсвэр тэвчээр орно. Олон оронд “сурахыг сурах” тухай ярьдаг. Харин Япон ярихаас илүү хийжээ. Тус улс чухам үүний тулд л боловсролын тогтолцоогоо  байгуулсан байна.

Дээрх бүгдийг хураангуйлбал Японы боловсролын байдлыг зураглан харахад тус болох гурван санаа түүх ба нийгмийн хөрс сууриас нь урган гарч ирж байна:

-Үргэлжийн меритократ Японы нийгэмд ахлах сургууль ба их сургуулийн шалгалт нь нийгэмд байр сууриа олох гарцыг илтгэдэг.

-Энэ шалгалтыг амжилттай өгөх нь төрөлхийн оюун ухаанаас илүүтэйгээр хөдөлмөрийг шаарддаг.

-Шалгалтын амжилт зөвхөн тухайн хүний төдийгүй түүний ээж, гэр бүлийн бусад гишүүд, багш нарын амжилтын толь юм. Тэд мөн сурагч амжилт гаргаагүй бол хариуцлагаа хуваалцах бөгөөд энэ нь эргээд амжилтад хүрэх дарамт шахалтыг бий болгоно.

 

ӨНӨӨГИЙН ЯПОНЫ БОЛОВСРОЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ГОЛ ОНЦЛОГ 

 

Стандарт, өндөр шаардлага бүхий сургалтын хөтөлбөр    

Боловсролын бодлогын судалгааны үндэсний төвийн захирал Риёо Ватанабэ “Япон сурагчид PISA үнэлгээнд сайн амжилт үзүүлж буй нь сургалтын хөтөлбөрөөс шалтгаалж байна. Япон нь үндэсний хөтөлбөрийн стандарт буюу анги, хичээл бүрийн заах агуулгыг үе шат бүрээр тодорхойлсон төлөвлөгөөтэй бөгөөд сургалтын хөтөлбөрийг 10 жил тутамд засаж сайжруулна. Улс даяар багш нар үндэсний сургалтын хөтөлбөрт суурилан хичээлээ заадаг” гэж хэлсэн юм.

Онолын хувьд Японы Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, технологийн яам (БСШУТЯ) нь Боловсролын төв зөвлөлөөс зөвлөсний дагуу сургалтын хөтөлбөрийг тогтдог байна. Харин бодит байдалд сургалтын хөтөлбөр боловсруулахад оролцдог гол хүмүүс нь их сургуулийн професорууд, яамны ажилтнууд юм. БСШУТЯ-аас боловсруулсан сургалтын хөтөлбөрийг удирдамж болгон хэрэглэх бөгөөд БСШУТЯ-аас санхүүждэг мужууд удирдамжийг ягштал мөрдөнө. Удирдамж буюу сургалтын хөтөлбөрт их хэмжээний агуулгыг нарийвчлан тогтоож өгөх бөгөөд БСШУТЯ нь хөтөлбөрт зориулан сургуулийн түвшинд ашиглах гарын авлагыг хичээл тус бүрээр боловсруулж хэвлэдэг ажээ. Сургалтын хөтөлбөрийг тогтмол хуваарийн дагуу засаж сайжруулна.

Саяхныг хүртэл Японы сургалтын хөтөлбөрийг сургууль өөрөө мэдэж зохицуулах зүйл бараг байхгүй хэмжээнд бүрэн хатуу мөрдөж байв. Сургуульд ямар нэг зүйл өөрөө мэдэж хийх хугацаа туйлын хомс, зөвхөн үндэсний стандартыг баримтална. Японы ахлах сургуульд ойролцоогоор цагийн 70 хувь нь зөвхөн таван хичээлд зориулагдана: япон хэл, нийгэм судлал, математик, шинжлэх ухаан, гадаад хэл (ихэвчлэн англи хэл). Үлдсэн цагийг биеийн тамир, хөгжим, дүрслэх урлаг, ангидаа болон бусад сонгох хичээлд зориулна.

Гэхдээ саяхны чөлөөт шинэчлэлээр ч гэсэн (“Японы боловсролын тогтолцоо хэрхэн өөрчлөгдөж байна вэ?” хэсгийг харна уу) Өрнөдийн аль нэг улстай харьцуулахад Японы сургалтын хөтөлбөрт сурагч өөрөө хичээл сонгох боломж бага олгосон байна. Сургалтын хөтөлбөр болон япон сурагчид сургууль дээр ихээхэн цаг зарцуулдаг гэдгээс харахад тэд бусад ихэнх орны сурагчдаас илүүтэйгээр дээрх цөм хичээлүүдийг гүнзгийрүүлэн судалдаг гэдэг нь илт юм. Нэгэнт нэмэлт хичээл үзэж хүч чармайлтаа тарамдуулдаггүй тул тэд цөм хичээлдээ төвлөрч чаддаг байна.

Сургалтын хөтөлбөр шаардлага өндөртэй. Үүний зэрэгцээ дараа жилд заах материалыг ойлгохын тулд эхлээд бүрэн эзэмших ёстой сэдвүүдийг жил бүрээр зааж өгч, ингэхдээ маш логиктойгоор жилээс жилд алхам алхамаар дэвшил гаргана хэмээн тооцсоны дагуу хөтөлбөрийн уялдаа холбоог тун өндөр түвшинд хангасан ажээ. Чухал хичээлүүдэд цаг арвин оногддог байна. Хичээлийн сэдэв бүрийг няхуур хянамгай, агуулгыг нь маш нарийвчлан боловсруулна. Математик, шинжлэх ухааны хичээлийн хувьд бүхий л ач холбогдол сурагчдад тодорхой бөгөөд шууд хэлж өгөхөд зориулсан суурь ухагдахуун (концепц)-д оршдог байна. Дунд сургуулийн сурагчид бусад орны дунд сургуулийн сурагчдын хувьд ахдах математик, шинжлэх ухааны сэдвүүдийг аажмаар бүрэн эзэмшдэг ажээ. Японы сургалтын хөтөлбөрийн онцлогийг агуулгын хувьд явцуу, гэхдээ маш гүнзгий түвшнийх гэж тодорхойлж болох юм.

Сургалтын хөтөлбөр нь уурхайгаас олзворлодог олон төрлийн нүүрс, дэлхийн бөмбөрцгийн нөгөө талын улс орнуудын гол, мөрний байршил, Японоос өөр газарт олон жилийн өмнө болсон үйл явдлуудын он цаг гэх мэт их хэмжээний факт мэдэх шаардлагыг бүх түвшний сурагчдад тавьдаг байна.

Хөтөлбөрийг Японы өнцөг булан бүрт ягштал хэрэгжүүлснээр хэн бүхний хувьд үр дүнгийн хариуцлага хүлээх илүү хялбар тогтолцоотой болжээ. Хариуцлага бүх сурагч хөтөлбөрийг бүрэн эзэмших ёстой гэсэн шаардлага, мөн үүн дээр нэмэгдэх хөтөлбөрийн ил тод байдалд байгаа юм.

Бусад аж үйлдвэржсэн орнуудтай харьцуулахад Японы сурах бичгүүд маш товч, цомхон юм. Тэдгээр нь маш хямд өртгөөр үйлдвэрлэсэн нимгэн хавтаст ном ажээ. Улирал бүрт 100-аас цөөн хуудас бүхий тусдаа ном хэрэглэнэ. Тэдгээр сурах бичгийн үндсэн онцлог нь тухайн хичээл суурилж буй хамгийн гол ухагдахуунуудад анхаарсанд буй. Багш нар сурах бичгийн заах агуулгаас дур мэдэн шилж түүдэггүй. Тэд Японы бүх сурагч нэг стандартын дагуу сурах ёстой гэдгийг хамгийн тод илэрхийлэх сурах бичгийн бүх хэсгийг орхигдуулалгүй заана. Саяхныг хүртэл Японы сургуульд хэрэглэдэг бүх сурах бичиг БСШУТЯ-аар зөвшөөрөгддөг байв. Сурах бичиг хянах яамны үүргийг саяхнаас ихээр танасан байна: одоо яам сурах бичгийн бичвэр нь агуулгын хувьд төв голч, анги бүрийн түвшинд тохирох сэдэв агуулсан уу гэдгийг л баталдаг. Гэхдээ Японы сургалтын хөтөлбөрийн мөн чанар нь тодорхой, нарийвчилсан, хоорондоо нягт логик уялдаатай гэдэгт орших тул сурах бичиг хэвлэгчид хөтөлбөрийг хэлбэрэлтгүй дагадаг нь мэдээж юм.

 

Заах арга: Сурагчийн оролцоог чухалчилах нь

Анх ажвал Японы заах арга нь сургалтын хамгийн түгээмэл зарчмуудыг зөрчсөн мэт харагддаг. Барууны жишгээр авч үзвэл анги дүүргэлт их бөгөөд нэг анги 35-45 сурагчтай. Заалт нь ихэвчлэн ангийг бүхэлд нь хамруулахад зориулагдана. Бусад олон оронтой харьцуулахад заах арга, технологи цөөтэй бөгөөд бусад төрлийн сургалтын нэмэлт материал, техник ч цөөн ажээ. Японд сурагчдыг чадвараар нь анги болгон хуваадаггүй байна. Авъяастай сурагчдад зориулсан тусгай анги, эсвэл онцгой чадвартай гэж үзвэл анги дэвшдэг сурагч байхгүй. Үүнтэй адилаар бэрхшээлтэй, хоцрогдолтой сурагчдыг ч ухраадаггүй байна. Тусгай боловсрол шаардлагатай олон тооны сурагч энгийн ангид хуваарилагддаг ажээ. Багшийн ажил нь бүх сурагч сургалтын хөтөлбөрийн дагуу сурч байгаа гэдгийг батлах юм. Багш нар бэрхшээл үзэж буй сурагчдын талаар хоорондоо тогтмол хэлэлцэж, сургууль дээрээ ажлын цагт тэдгээр сурагчидтай чадах чинээгээр ганцаарчлан ажиллахад анхаардаг байна. Сурагчдын хувьд хичээлийн дараа сайн ойлгохгүй байгаа хичээлээр нэмэлт давтлага авах нь тийм ч ховор зүйл биш.

Дэлхийн хамгийн шилдгүүдийн нэгд тооцогдох сурлагын амжилт чухам ийм ангиас л гарчээ. Тэд хэрхэн энэ амжилтад хүрэв? Япон багш нарын үндсэн зорилго нь сурагчдын оролцоо ажээ. Бусад газрын олон хүн Японы сургуулиудыг сурагчид нь багшийнхаа хэлсэн болгоныг чимээгүй тогтоож суудаг нам гүм, завгүй газар гэж төсөөлдөг. Гэвч бодит байдал үүнээс өөр юм. Японы бага сургуулиар зочилсон хүмүүс тэндэхийн дуу чимээ нь Барууны сургуулийнхаас хамаагүй чанга бөгөөд сургуулиар нэг инээд хөөр, идвэхтэй харилцан яриа дуулддаг гэдгийг хэлдэг. Сурагчид асуудлыг хамтран шийдэхээр хоорондоо ярьж буй нь үргэлж дуулдана. Зочин тэдгээр сургуулийн заал, танхимд жүжиг тоглож, ганцаараа буюу чуулгаараа хөгжим тоглож, цайны ёслол хамтаар үйлдэж буй сурагчдыг харж болно.

Илүү олон сурагч илүү идвэхтэй оролцох тусам япон багш нар илүү баяртай байх ажээ. Дэлхийн бусад хэсэгт хоорондоо чадварын ялгаа багатай ангид 25 сурагчийн оролцоог хангахад ч тун хэцүү бол сурагч хоорондын ялгаа ихтэй ангид ганц багш 35 буюу түүнээс ч олон сурагчийг хичээлд хэрхэн идвэхтэй оролцуулж байгаа нь гайхалтай санагдаж магадгүй. Үүнд өгөх хариулт Японы боловсролын амжилтыг ойлгох гол түлхүүр нь болно.

Сурагчдын оролцоог нэмэгдүүлэх нь Японы заах аргазүйд хамгийн чухал. Япон багш нар хичээлээ ихээхэн бодож төлөвлөдөг байна. Жишээ нь, хичээлийг үргэлж практик асуудал буюу бодлогоор эхэлнэ. Япон багш нар хичээл заахдаа дасгал буюу лекцэд бага цаг зарцуулдаг. Харин сурагчид дасгал ажлыг гэртээ буюу төлбөртэй оройн сургуульд хийнэ.

Япон заалтын өөр нэг чухал онцлог нь алдаанд хандах аргазүй юм. Энэ нь бүлгээр заах аргын тусгал болно. Барууны олон улс оронд алдаа нь зайлсхийх ёстой зүйл юм. Хурдан хугацаанд зөв хариулсан сурагчийг урамшуулж, харин ингээгүй тохиолдолд шийтгэх буюу орхино.

Харин Японд багш бодлогыг танилцуулж, үүнийг хэрхэн шийдэх талаар сурагчдаасаа асууна. Сурагчид ажиллаж байх хооронд багш эгнээний хооронд нааш, цааш алхаж, тэд бодлогыг бодохын тулд ямар арга хэрэглэж буйг ажиглана. Хэсэг хугацааны дараа багш ангийн өмнө хэдэн сурагчийг дуудан гарган ирж, тэдний ажлыг самбарт хуулж бичнэ. Түүний бичиж авсан зүйлсийн зарим нь зөв хариулт, зарим нь буруу хариулт байна. Самбарт бичигдсэн тэдгээр хариултын талаар ангиараа хэлэлцэж үзэл бодлоо илэрхийлэхийг хүснэ. Хэрэв хэн нэг сурагч хариулт буруу гэж бодож байвал тэр сурагчаас яагаад гэдгийг нь асуух бөгөөд тэрээр математик учир шалтгааны үндэслэл бүхий хариулт өгөх ёстой. Сурагч зарим хариулт буруу гэж үзэх сонирхолтой шалтгаануудыг нээж олох ба ангид тэдгээр шалтгааны талаар урт хэлэлцүүлэг өрнөдөг байна. Зарим үед нэгээс илүү шийдэл гарч ирэх бөгөөд тэд эдгээр шийдлийн аль нь яагаад илүү үр дүнтэй, гэхдээ бусад нь яагаад илүү сонирхолтой болох талаар хэлэлцэнэ. Ийм замаар тэд бодлогын шийдийн цаана буй хамаагүй гүн гүнзгий математик ойлголтод хүрч очих ба бодлого бодохдоо математикийг илүү чадмаг хэрэглэдэг болно.

 

Сургууль-ар гэрийн холбоо

Япон сурагчид ангийн багштай бөгөөд ангидаа өдөрт нэг цаг тусгайлан зарцуулдаг байна. Анги нь тухайн сурагчийн хувьд сургууль дахь гэр нь болдог. Японы бага сургуульд ангийн багш нар хөгжим, гар урлал зэрэг тусгай хичээлийг эс тооцвол бүх хичээлийг заадаг байна. Тэдгээр багш дээш дэвших ангиа хэдэн жилийн турш удирдана. Тэд сурагчдынхаа гэрт тогтмол зочлох ёстой ажээ. Багшийнхаа төрсөн өдрөөр сурагчид нь багшийнхаа гэрт үргэлж зочилно. Бага ангиас дээш ангиудад тэдгээр багш нар хичээл ба эрхлэх ажил хөдөлмөрийн талаар зөвлөгөө өгөх үүрэгтэй

Бага сургуулийн багш нар сурагч гэр, сургуулийн хооронд авч явдаг тэмдэглэлийн дэвтэрээр нь дамжуулан эцэг, эхтэй холбоо харилцаатай байна. Сурагч сурлагын хувьд асуудалгүй байсан ч багш тухайн сурагчид тулгараад буй бэрхшээлийн мөн чанарын талаар эцэг, эхэд мэдэгдэх ба эцэг, эх нь гэртээ зохих арга хэмжээ авна. Хэрэв энэ нь хангалтгүй бол багш орон нутгийн захиргаанаас үзүүлэх боломжтой үйлчилгээнд хамрагдахыг эцэг, эхэд зөвлөнө.

Бүх аргазүй төрөлхийн авъяас бус, харин хүчин чармайлт сурагчийн амжилтын гол шалтгаан гэсэн итгэл үнэмшилд түшнэ. Хэрэв сурагч хоцрогдолд орох юм бол энэ нь тэр сургуулийн хичээлд муугаас бус, харин хангалттай хөдөлмөрлөхгүй байгаагаас шалтгаалж буй хэрэг. Тогтолцоонд үүнд зориулсан шийдэл бий. Түүнд ганц сурагч бус, харин бусад олон хүн сурагчийн өмнөөс хариуцлага үүрч, сурагчийн тааруухан гүйцэтгэл тэдгээр хүмүүсийг муугаар харуулах толь болдог гэсэн санаа байх ажээ. Ингээд сурагчийн хоцрогдолыг арилгахын тулд эцэг, эх болон багш нар боломжтой бүхнийг хийх сэдэлтэй болно.

Дэлхийн 2-р дайны дараа Америкийн эзлэлтийн үед америкчууд АНУ-д түгээмэл байдаг шиг Эцэг, эх-багш нарын холбоо байгуулж эхлэхийг Японоос шаарджээ. Хожим эдгээр байгууллагууд АНУ-д нөлөө багатай болж хувирсан бол Японд тэдгээр нь боловсролын бодлого ба түүний орон нутгийн түвшний хэрэгжилтэд эцэг, эхчүүдийн дуу хоолойг бодитоор хүргэдэг гэдгээрээ илүү хүчирхэг болжээ. Эдгээр байгууллагуудыг сургууль төдийгүй муж, үндэсний түвшинд Боловсролын төв зөвлөлд төлөөлөлтэйгээр зохион байгуулж байна.

 

Хичээлийн урт цаг ба нэмэлт сургалт                             

Цаг бол япон сурагчид өндөр амжилт үзүүлж буйн чухал хүчин зүйл юм. Саяхныг болтол Японы нийтийн сургуулийн сурагчид долоо хоногийн зургаан өдөрт нь сургуульдаа явдаг байв. Үүнээс гадна Японы сургуулийн хүүхдүүд өдөрт хэдэн цагийн гэрийн даалгавар хийдэг. Тэдний зуны амралт зургаан долоо хоног байдаг нь дэлхийн бусад газрынхаас богино юм. Амралтаараа сурагчид өөрийн судалгааг хийнэ. Японы ихэнх сурагчид хичээл тарсны дараа янз бүрийн хувийн сургалтад багаггүй цаг зарцуулдаг байна. Тэдгээр хувийн сургуулиуд нь хоцрогдолтой сурагчдад туслахаас эхлээд нийтийн сургуульд заадгаас илүү гүнзгий сургалт, хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа болон эдгээрийг зарим талаар нэгтгэсэн ганцаарчилсан буюу жижиг бүлгийн сургалт хүртэл санал болгоно.

Эдгээр нэмэлт сургалтуудын үр нөлөөг нийлүүлбэл япон сурагчид ахлах сургууль төгсөх үедээ, тухайлбал жирийн америк сурагчдаас хичээл, сургалтанд хэдэн жил илүү зарцуулсан байдаг ажээ. Зуны амралт нь богино тул япон сурагчид дараагийн хичээлийн жил эхлэхэд өмнө нь сурсан үлэмж зүйлийг мартаагүй байдаг.

Гэвч энэ бүхэн япон сурагчдын хувьд бүхэлдээ завгүй хөдөлмөр биш юм. Энэ бүх нэмэлт цагийг хичээлд суухад зориулдаггүй байна. Шинжээчдийн итгэж буйгаар ангид япон сурагчид бусад олон орны сурагчдаас илүү идвэхтэй оролцоотой байдаг нэг шалтгаан нь тэдэнд илүү их завсарлага өгдөг явдал юм. Сурагчид өдөрт хэдэн удаа гадаа гарч, тоглож, дасгал хийж, сэтгэл санаагаа ихээр амраадаг байна.

 

Багшийн чанар                     

Японы боловсролын чанарын хамгийн чухал нэг түлхүүр нь маргаангүй багшийн чанар билээ. Аж үйлдвэржсэн олон улс оронд багшийн ажил нь цагаан ба хөх захтны ажлын заагт оршдог. Гэр бүлийн хэн нэгэн багш байх нь тухайн гэр бүл дундаж ангийн доод хэсгээс жинхэнэ дундаж ангид шилжин орох чухал үе шат юм.

Японд Мейжийн шинэчлэлийг явуулж, төрөөс боловсролын тогтолцоог орчин үеийн загвараар хөгжүүлэх үед багш нарын ихэнх нь Японы дээд анги болох самурайн сургуулийн самурай багш нар байв. Күнзийн ёсны уламжлалаар багш нар үлэмж нэр хүнд хүлээж байв. Орчин үеийн эрин эхэлж, Японд анх удаа анги давхаргаар ялгадаггүй сургуулиуд байгуулагдах үед тэдгээр сургуульд дээд давхаргынхан багшаар ажилласан бөгөөд энэ үеэс хойш Японд багш нь хүсүүштэй ажил мэргэжил болсон байна.

Тус тайланд зориулан ярилцсан Тэйчи Сатогийн хэлснээр “Дэлхийн 2-р дайны дараа улс орон даяар орлого нэмэгдэж эхлэх үед засгийн газар багш нарт үзүүлэх хүндлэл буурч мэднэ гэдэгт зовиносон байна. Ерөнхий сайд Танака суурь боловсролын сургуулийн багшийн цалинг бусад төрийн албан хаагчдаас 30 хувиар илүү нэмэх шийдвэр гаргажээ. Яваандаа энэ [ялгаа] арилснаар одоо багшийн цалин бусад төрийн албан хаагчдынхтай тэнцүү юм. Энэ нь багшийн чанарт урь өмнө байгаагүй ялгаа буй болгосон байна.” Хуулиар багш нар Японы хамгийн өндөр цалинтай төрийн албан хаагчдын тоонд багтаг байна. Тэд шинээр ажилд орох үедээ шинэ инжнертэй ижил цалин авдаг ажээ. Гэвч чадварлаг залуу хүмүүсийг багшийн ажилд татдаг нь ганц цалин биш юм. Үнэндээ энэ нь гол төлөв багшийн ажлын нэр хүнд билээ. Багшлах нь маш их үнэ хүндтэй ажил: Японд багшийн ажлын нэг орон тоон дээр долоон хүн өрсөлддөг байна.

Багш болохын тулд сурагч яамнаас зөвшөөрөн баталсан их сургууль буюу коллежийн багш боловсролын хөтөлбөрт элсэн суралцах ёстой. Японд шинэ багш нарыг сургахад туслан дэмжих зориулалттай загвар бага, дунд сургууль бүхий багш бэлтгэх үндэсний их сургуулиуд бий. Багшлах дадлага нь багш боловсролын бүх хөтөлбөрийн нийтлэг хэсэг юм.

Япон дахь бусад ажил олгогчдын адилаар мужууд нь амжилт гаргахад зайлшгүй хэрэгтэй чадварыг шинэ багш нарт эзэмшүүлэхийн тулд гол төлөв тэдэнд хөрөнгө оруулдаг байна. Шинээр ажилд орогчоос зайлшгүй түвшний оюуны чадамж шаардах ба харин ажлын чадварыг зайлшгүй зүйл болгон шаарддаггүй. Бусад ажил олгогчидтой адилаар мужууд нь шинэ ажилтныг тогтмол орон тооны багшаар авахын өмнө эхлээд туршлагатай мастер багш нарыг дагалдан дадлагжих тогтвортой боломжоор хангах үүрэг хүлээнэ. Дагалдан сурах хугацаа бүтэн нэг жил үргэлжлэх ба мастер багш дадлага удирдахын тулд багшлах ажлаасаа жилийн хугацаанд чөлөөлөгддөг ажээ. Багш нар нэгэнт тогтмол орон тооны ажилтан болсны дараа хуулийн дагуу нэмэлт сургалтад суух шаардлагатай (10 жил ажилласны дараа). Мөн багш нар төгсөлтийн дараах шатны сургуульд магистрантурт сурахын тулд цалинтай чөлөө хүсч болно. Яамны зүгээс мужийн багш нарт зориулан өөрийн үндэсний төвд янз бүрийн сургалтын хөтөлбөр санал болгодог байна.

Багшийн хөгжлийн хамгийн сонирхолтой үе ажиллах явцад тохионо. Японд хичээлийн дизайн, аргазүй боловсруулах нь үндсэн ач холбогдолтой байхын сацуу “хичээлийн судалгаа” хэмээх нь багшийн хөгжилд бас амин чухал ажээ.

“[Ажлын гараагаа эхэлснээс төгсгөх хүртэлх хугацаанд Японы багш нарын өмнө] бусад багштай хамтран заах аргаа төгөлдөржүүлэх шаардлага тавигддаг... Туршлагатай [багш нар] өөрийн залуу хамтрагчдад зөвлөн заах үүрэг хүлээнэ. Ахлах багш нар [захиралууд] заалтын арга техникийг хэлэлцэх уулзалт зохион байгуулдаг... Сургууль бүрт зохион байгуулах уулзалтад хичээл судлах дүүргийн хэмжээний албан бус бүлгүүд нэмэгдэн оролцоно. [Хичээлийн төлөвлөгөө боловсруулахдаа багш нар хамтран ажиллана.] Төлөвлөж гүйцсэний дараа бүлгийн нэг багш өөрийн сурагчдад хичээл зааж, бусад багш нар хичээлийг ажиглана. Үүний дараа бүлэг уулзаж, багшийн заалтыг үнэлэх ба сайжруулах талаар зөвлөгөө өгнө. Бусад сургуулийн багш нарыг тус сургуульд зочлон хичээлд суулгахаар урьдаг байна. Зочид хичээлд оноо өгөх ба хичээлээ хамгийн шилдэг заасан багшийг ялагчаар зарлана.”

Энэ туршлага хувийн үйлдвэрт багаар ажиллах арга замтай бүх талаар ижил юм. Туршлага мөн япончууд ажил хийхдээ бүлгийн хамтын ажиллагаанд найддаг гэдгийн тусгал болно. Энэ нь багшийн ажлын практикт хүчтэй нөлөө үзүүлдэг байна. Мэдээж хэрэг багшлах дадлагыг тасралтгүй, тогтвортой сайжруулах нь багшийн хөгжлийн хамгийн итгэлтэй арга зам билээ. Энэ туршлага ангийн хаалттай хаалга ба хувь хүний цаана нуугдаж буй багшийн ажлыг ил гаргаж, хамтран зүтгэгчдийнх нь хяналт, шүүмжийн өмнө аваачиж буй хэрэг. Японд багшийн хариуцлага маш өндөр юм. Гэхдээ энэ нь хүнд суртлын аппаратын өмнө хүлээх албан ёсны хариуцлагын хэлбэр бус, харин хамтран зүтгэгчдийнхээ өмнө хүлээх ойр дотно, жинхэнэ хариуцлага юм. Багш нар бүлгийн амжилтаас доош чангаахгүйн тулд юунаас ч илүү хичээлийн төлөвлөгөө боловсруулж, түүнийгээ сайн зааж, дараа ээлжинд нөхөд нь эргээд тэдэнд зориулан нээлттэй хичээл заахад хэрэгтэй үндэслэл сайтай шүүмжээр хангахын тулд зүтгэл гарган хөдөлмөрлөдөг байна.

 

Хөрөнгө санхүүг нягт нямбай төлөвлөх нь                  

Япончууд боловсролын салбартаа OECD-ийн бусад орнуудаас бага хөрөнгө зарцуулдаг байна (Энэ салбарт зарцуулах хөрөнгө Японы ДНБ-ийн 3.4%-тай тэнцүү бол OECD-ийн дундаж 5.2% байна. Энэ нь Японы засгийн газрын нийт зардлын 9.4% бөгөөд OECD-ийн дундаж нь 13.3% ажээ.) Үүний нэг шалтгаан нь тэд мөнгийг өөрөөр зарцуулдагт байгаа юм. Японы сургуулийн барилгыг яамнаас баталсан загварын дагуу барьдаг бөгөөд тэдгээр нь ашиглалтын хувьд төгс шийдэлтэй, гэхдээ маш энгийн загвартай ажээ. Тэдгээр нь орон нутгийн бахархалыг илтгэх архитектурын бэлгэ тэмдэг болохгүй бөгөөд аж үйлдвэржсэн бусад хөгжингүй орнуудад байдаг шиг онцлог тэдэнд байдаггүй байна. Сургуулийн захиргаанд захирал, орлогч захирал, нэг жижүүр, нэг асрагч харъяалагдана. Сургуулийн байранд цайны газрын заал байхгүй бөгөөд сурагчид хоолыг төв гал тогооноос багш болон ангийнхандаа хүргэж өгнө. Мөн сурагчид ангийнхаа цэвэрлэгээг өөрсдөө хариуцдаг байна. Өмнө өгүүлсэнчлэн нимгэн хавтастай сурах бичгийг маш хямд зардлаар хэвлэх ба тэдгээр нь бусад аж үйлдвэржсэн олон орнуудтай харьцуулахад хэмжээгээр жижиг юм. Аль ч талаар авч үзсэн япончууд хүүхдүүдээ боловсруулахаар зарцуулж буй мөнгийг аль болох багш нар болон заалтыг хөгжүүлэхэд ихээр зарцуулах чиглэлийг хатуу баримталдаг байна. Иймд бусад орнуудын жишээтэй харьцуулахад нийт санхүүжилтийн ихэнх хэсгийг эдгээр хүчин зүйлст зарцуулдаг гэдэгт гайхах зүйл үгүй юм.                                                                                                                          

Тэгш боломжоор хангахад анхаарах нь

Японы сургуулиудад сурагчдыг чадвараар нь ялгадаггүй, нэг анги чадварын хувьд янз бүрийн сурагчдаас бүрддэг, сурагчдыг чадвараар нь анги дэвшүүлэх буюу улираадаггүй гэдгийг дээр цохон тэмдэглэсэн билээ. Цаашилбал, бүх сурагч нэг сургалтын хөтөлбөрийг бүрэн эзэмших ёстой. Үр дүнгийн хувьд энэ нь хүчирхэг томьёолол юм. Хүрэх үр дүнг тооцох арга замын тухайд онцгойлон гайхшруулсан нэг зүйл нь хүлээгдэж буй үр дүнг байх ёстой хамгийн доод түвшинд бус, харин дэлхий даяар илэрч буй үр дүнгийн хамгийн дээд хэмжүүрээр тогтоодог явдал ажээ.

Дээрх бодлого хамгийн их, хамгийн сайн үр дүнд хүргэх ба үүнийг баталж болно гэсэн өргөн хүрээний хамтын итгэл үнэмшил Японд буй. Ийм тогтолцоо байгуулснаар амжилттай сайн сурч буй сурагчид бүлэг, анги, сургуулийн хүрээнд сурлагаар тааруу сурагчдад тусалж чадна. Баримт бичгийн судалгаануудад харуулснаар үеийхэндээ зааж тусалдаг сурагч бусдад заах явцад заалгаж буй сурагчтай ижил буюу ойролцоо хэмжээнд шинэ зүйл дахин сурч авдаг тул энэ арга бүх сурагчид ач тусаа өгдөг ажээ. Энэ арга барил Японы үнэт зүйлстэй нийцэн зохицох бөгөөд Японы өндөр түвшний ололт амжилтад ихээхэн хувь нэмэр оруулж байна.

Японд муж нь багш, захирлуудыг өөр сургуульд тогтмол дахин томилж шилжүүлдэг байна. Үүнд янз бүрийн шалтгаан бий боловч гол нь хамгийн чадвартай багш нарыг сургуулиудад шударга, жигд хуваарилах явдлыг баталж буй хэрэг юм. Ярилцлагынхаа явцад Роберт Фиш “багш ба захиргааны ажилтнуудыг цөөн хэдэн жил тутамд тогтмол шилжүүдэг, иймд нэг хүн нэг сургуульд байнга байдаггүй. Энэ нь сургуулиудын хувьд тэгш байдлыг ихээр хангадаг.”

Сургуулийн санхүүжилтийг оролцуулаад эдгээр болон бусад олон хүчин зүйлс Японы боловсролд тэгш байдлыг өндөр хэмжээнд хангах боломжийг буй болгожээ.

 

Хариуцлага ба үнэлгээг өөрөөр харах нь  

Япончуудад Өрнөдийн албан хариуцлагын тогтолцоонд илрэх гадаад хэлбэрүүдийн аль нь ч байхгүй бөгөөд тэдэнд энэ хэрэггүй. БСШУТЯ-ны зөвлөх Риёо Ватанабэ хэдхэн жилийн өмнө Японд үндэсний хэмжээний үнэлгээ байгаагүй гэж тайлбарлалаа. Япон нь боловсролын амжилтаар корэйчүүд ба хятадуудад гүйцэгдэх боломжтой болсон гэдэгт санаа тавих болсноор зургаа ба есдүгээр ангийн сурагч бүрийг үндэсний хэмжээнд үнэлэх үнэлгээг бий болгожээ. Гэвч япончууд тогтолцооны амжилтыг хянахдаа зөвхөн сурагчдыг түүвэрлэн авч үнэлэхээр шийджээ.

Японд үндэсний хэмжээний ганц үнэлгээ нь ахлах сургууль, их сургуулийн элсэлтийн шалгалт юм. Бүх зүйл эдгээр шалгалтын гүйцэтгэлээс хамаарна. Сонинуудад шалгалтын үр дүнг тогтмол нийтэлдэг учраас хүн бүр өөрийн хүүхдүүдийг ахлах сургууль, их сургуульд оруулахдаа тэдгээр байгууллагын эрэмбэ, дунд сургууль бүрийн амжилтын талаар мэдэж авдаг байна. Сонинууд дэлхийн алдартай спорт багуудын статистикийг нийтэлдэг шиг сургууль бүрийн тухай статистик мэдээллээр дүүрдэг ажээ. Сэтгүүлийн өгүүлэлүүдэд сургуулиудын эрэмбэ дэх өөрчлөлт болон энэ нь юу хэлж буй, ийм зүйл яагаад тохиолдсон талаар бичдэг байна. Бусад өгүүлэлүүдэд хэдийгээр нөхцөл бололцоо бүх талаар дутмаг байсан ч шалгалтад амжилт гаргасан сурагчид болон амжилт гаргаагүй бусдынх нь талаар бичнэ.

Гэвч дээр өгүүлсэн бүхэн юмны зөвхөн нэг тал юм. Өмнө өгүүлсэнчлэн Японы нийгэмд сурагчийн хувь заяаны ачааны заримыг гэр бүл, багш нар, түүгээр зогсохгүй ангийн нөхөд нь үүрэлцэнэ. Багш нарын нэр хүнд сурагчдынх нь амжилтаас хамаардаг. Энэ талаараа Японыг Өрнөдийн олон оронтой адилтган үзэх аргагүй юм.

Ангийн багшийн тогтолцоо нь хариуцлагын өөр нэг түвшинг бий болгожээ. Эдгээр багш нар анги дэвшсэн сурагчдаа үргэлжлэн хариуцаж, сургуулийн гадна ч сурагчдынхаа амьдралд оролцож, эцэг, эхтэй тогтмол харилцаатай байдаг учраас эцэг, эхийн өмнө хосгүй өвөрмөгц хариуцлага үүрнэ. Үүнийг багш нар нь анги дэвшсэн сурагчдаа хариуцдаггүй, зөвхөн нэг буюу цөөн тооны субъектийн өмнө хариуцлага хүлээдэг улс орнуудад хуулбарлан хэрэглэх боломжгүй юм.

Тус тайлангийн ярилцлагын явцад Жим Стиглер “Энэ нь сурагчид юу сурч, юун дээр санаа нийлж, өөрсдийн хийж буй зүйлийн үйл явцыг утга учиртай үнэлж цэгнэхэд оролцсоноор өөртөө болон өөр хоорондоо ямар хариуцлага хүлээх тухай юм” гэж хэллээ. Энэ бол үлэмж хариуцлага бүхий тогтолцоо, гэхдээ захиргааны хариуцлагын тогтолцоо биш юм.

Зарим орнууд сургуульд хүнд хичээл үзэж, хичээн суралцах сэдлийг сурагчддаа төрүүлэхэд онцгой анхаардаг бол бусад орнууд ингэж анхаардаггүй. Харин олон улс орон энэ хоёр хязгаарын хооронд хаа нэгтэй байх ажээ. Япон нь эхний орнуудын  манлайлагч бөгөөд ихэнх шинжээчид үүнийг олон улсын боловсролын харьцуулалт дахь Японы эрэмбэд нөлөөлж гол хүчин зүйл гэдэгт итгэж байна.

Японы тогтолцоо нь сурагчийн сурлагын амжилтыг үнэлэх ойлгомжтой, хүчирхэг, нүдэнд шууд харагдахуйц урамшууллыг бий болгожээ. Богино хугацааны урамшуулал эцэг, эхийн зүгээс ирнэ. Дунд хугацаанд сурагч болон түүнд ойр дотно хэн бүхэнд хамгийн чухал үйл явдал болох хүссэн ахлах сургууль буюу их сургуульдаа элсэн орох хэлбэрээр илэрч гарна. Эцэст нь урамшуулал дээд зэргээр меритэд суурилсан Японы нийгэмд сурлагын амжилтыг нь үнэлэх ажил олгогчдын ба нийгмийн үнэлэмжээр илэрнэ.

Мэдээж хэрэг энэ бүхэн Японы залуу хүмүүс хэзээ ямагт шалгалтаар дамждаг үргэлжийн дарамт буюу “шалгалтын там” гэгчид үлэмж нэмэр болж буй. Шалгалтын там туулж буй япон залуус олноор амиа хоролдог гэсэн төсөөлөл дэлхийн хаа газрын хүмүүст байдаг тул тэд ийм дарамтад орохгүй хэмээн өөртөө тангаргалах ажээ. Япончууд ч өөрсдөө шалгалтын тамд дургүй, иймд үүнийг зогсоох хүсэлтэй гэдгээ хэлдэг байна.

Хэдий тийм боловч ахлах сургуулийн сурагчдын амиа хорлолт АНУ-д Японоос мэдэгдэхүйц өндөр хувьтай байжээ. Мөн OECD-ийн орнуудын сурагчдын талаарх судалгаанд япон сурагчид сургуульд явахдаа бусад OECD-ийн орнуудын сурагчдаас илүү баяр хөөртэй гэж хариулсан байна. Үр дүнд хүрэхийн тулд үргэлжийн дарамт туулж, энэ үйл явцад хүүхэд насаа ямар нэг байдлаар дээрэмдүүлж буй япон сурагчдын тухай дэлхийн нийтийн түгээмэл төсөөлөл нь япон сурагчдын өөрсдийнх нь үзэл бодолтой ийнхүү зөрчилддөг ажээ. Иймд сурагчид нь сургуулийн баяр баясгалангаас хөндийрөлгүйгээр сургуульдаа амжилт гаргах өндөр сэдэл тэмүүлэлтэй байж болох тогтолцоо байгуулах боломжтой мэт харагдаж байна.

 

ӨНӨӨ ҮЕИЙН СОРИЛТЫГ ДАВАХЫН ТУЛД ТОГТОЛЦОО ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДӨЖ БАЙНА ВЭ?                            

Аль ч орны боловсролын тогтолцоо удаан хугацааны туршид өөрчлөлтийг тойрч гарсан нь үгүй юм. Сүүлийн хорин жилийн хугацаанд Японы боловсролын тогтолцооны талаар, ялангуяа бүтээлч сэтгэлгээ ба шинэлэг санаа дутагдаж буйд, мөн Япон олон улсын лигийн сурлагын амжилтын харьцуулалтад тэргүүлэх байраа хадгалж чадах уу гэдэгт санаа тавьсан шүүмжлэгчдийн эгнээ улам өргөжих болжээ. Нөгөө талаар ёс суртахуун ба хамтын үнэт зүйлсээс илэрхий хөндийрч буйд гол төлөв санаа зовогчид ч шүүмжлэл өрнүүлж байна.

 

Бүтээлч байдал, “бүлэг” “хувь хүний” эсрэг   

1995 онд TIMSS судалгаанд Япон нь шинжлэх ухааны сургалтын амжилтаар тэргүүлэгч Зүүн Азийн үндэстнүүдийн нэг гэдэг нь харагдсаны дараахан Барууны орнуудын олон шинжээч Японд зочлов. Барууны шинжээчид энэ амжилтаас ихийг сурч авах зорилго тээж иржээ. Гэвч Япон улс энэ амжилт амьдралд, бизнесийн салбарт бодит үр дүн өгөхгүй байж магадгүй гэдэгт санаа зовж байв. Япончууд асууж байлаа: Манай Нобелийн шагналтнууд хаана, юу хийж байна вэ? Шинэ Microsoft, Apple, түүгээр зогсохгүй урьд өмнө байгаагүй цоо шинэ аж үйлдвэрүүдийг бий болгох дэвшилтэт санаа өвөртөлсөн манай хүмүүс хаана байна вэ? Үүнээс үүдэн япончууд Барууны үндэстнүүд бүтээлч сэтгэлгээг хэрхэн зааж сургадаг талаар олж мэдэх хэрэгтэй юу гэдэг асуултын өмнө тулжээ.

Гэвч Япон ба Барууны үндэстнүүдийн хоорондын ялгаа нь тэд бүтээлч сэтгэлгээг заадаг уу, тийм бол яаж гэдэгт биш юм. Барууны үндэстнүүд хувь хүнийг бүлгээс илүү үнэлдэгээрээ Японоос ялгаатай ажээ.

Хувь хүнийг чухалчлах нь Барууны бүтээлч сэтгэлгээний шалтгаан болдог гэх санаа олон азичуудын хувьд таатай санагдахгүй байж болох юм. Тэд хамтын дэг журмыг өндөрт өргөн үнэлэх ба Барууны олон оронд тохиох гэмт хэргийн өндөр гаралт, нийгмийн эмх замбараагүй байдлыг хэзээ ч хүлээн авч болшгүй зүйл гэж харна. Нэг талаар хэрэв азичуудын сурлагын өндөр амжилт нь өөрийн “хувийн эрх чөлөө”-нөөс татгалзах гэдэгтэй дүйцэх утгыг илэрхийлж байгаа бол Барууны ертөнцийн олон хүмүүсийн хувьд амжилт гаргахын тулд ийм төлөөс төлөх хүсэл үгүй юм.            

Гэвч дээрх анализ хэт хялбарчилсан, өрөөсгөл байх боломжтой. Азичууд шинэ дэвшил гаргаж, өөрийн аж үйлдвэрлэлд цоо шинэ зам мөр татуулж, түүгээр зогсохгүй шинэ аж үйлдвэр байгуулахдаа барууны орны хүмүүсээс илүү гарч байгаагүй гэдэг нь үнэн байж болох юм. Азичууд ахмад хүмүүс, дээд тушаалтны бодол зөв эсэх талаар өөрийн хувийн шүүлттэй хэдий ч тэдэнд нийтээрээ хүндэтгэн найр тавьдаг, дээд хүмүүс нь орон зайгаа үлдээн явсны дараа л өөрийн цаг ирэхийг хүлээдэг, бусдыг олны өмнө шүүмжлэх дургүй, өөрийн амжилтыг гайхуулахаас илүүтэй даруу төлөв байхыг илүүд үздэг, ганцаарчилсан амжилт гаргахаас илүүтэйгээр өөрийн хувь нэмрийг бүлэгтээ оруулахыг чухалчилдаг тул дээрх маягаар харьцуулдаг байж мэднэ. Азид “урт хумсыг авдаг” гэсэн зүйр үг бий.

Ямар боловч Япон нь дэлхийд хамгийн боловсролтой, хамгийн хөрвөх чадвартай, хамгийн хурдан сурдаг, нийтээрээ өндөр ур чадвартай ажиллах хүчний нэгийг төрүүлжээ. Энэ үндэстэн бүтээгдэхүүн, түүний процессыг тасралтгүй сайжруулж, маш өндөр чанартай бүтээгдэхүүнийг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх чадавхитай билээ. Үе үе гэнэт дэвшил гаргах, эсвэл бараг бүхий л талаар тасралтгүй сайжруулах хоёрын аль нь чухал вэ?

Ингээд Японд бүтээлч сэтгэлгээ ба шинэ санаа дутагддаг гэсэн төсөөллийг бүгдээрээ бага зэрэг лавшруулан шалгаж үзье. Тэгвэл энэ бүхний дараа бид Япон нь Дэлхийн инновацийн индексээр маш дээгүүр эрэмблэгдэж зөвхөн Өмнөд Корэй ба АНУ-ын дараа оржээ гэдгийг хамгийн сүүлийн мэдээллээс олж мэдэх болно.

Ямартай ч Япон нь PISA зэрэг үнэлгээнд өндөр амжилт гаргаж, бүтээлч сэтгэлгээ, инновацийн чадавхид илүү анхаарах шаардлагыг гарган тавьснаар шүүмжлэлд хариу арга хэмжээ авч байна.

 

Нийгмийн бүтэц ба сурагчийн сэдлийг хадгалж үлдэх нь

Япончуудын бодлоор сүүлийн жилүүдэд тулгарч буй боловсролын сорилт нь дан ганц бүтээлч сэтгэлгээний асуудал биш юм. Гэр бүл ба хамтын үнэт зүйлсийн ач холбогдол буурч буй шинж тэмдэг бас нэг санаа зовоосон асуудал болжээ. Тэдгээрийн заримыг дор өгүүлье:

“Нийгмээ үл тоох чиг хандлага залуусын дунд нэмэгдэж байна. Энэ хандлага залуу хүмүүс нийгэмтэй холбоо харилцаагаа сулруулж буйтай огт холбоогүй биш юм. Үүнийг зарим талаар хувийн эрх чөлөө, эрхийг хэт чухалчлах нийгмийн хандлагад хамаатуулж болно... Хүүхдүүд гэртээ хувийн өрөөтэй байх болсон бөгөөд... гар утас болон бусад мэдээллийн хэрэгсэл гэр бүлийн гишүүдийн дотно харилцаанаас тэднийг хөндийрүүлж байна... Гадуур найз нөхөд хамтдаа цагийг өнгөрөөх явдал улам бүр багасаж, гэртээ компьютер тоглоом тоглоход илүү их цаг зарцуулж буй байдал ажиглагдаж байна. Хүүхдүүдийн нийгэмшил саарч буй үзэгдэл нь залуу хүмүүсийн дүрэм журам, сайн үлгэр жишээг хүндэтгэх мэдрэмж буурч, нийгмийг үл тоох чиг хандлагыг даамжруулан “би ганцаараа ертөнцөд” ухран ороход хүргэж байна.” (БСШУТЯ, 2002)

Эдгээрийн зэрэгцээ гэр бүлийн боловсролын функцууд уналтад орсон нь нэгнээ дээрлэхэх, ангид эмх замбараагүй байдал бий болох, сурагчид хичээл таслах, түүгээр зогсохгүй сургууль дээр хүчирхийлэл гарахад хүргэж буй түгшүүрийн дохио мөн гэж үзэж байна. Сурагчийн зан үйлд илэрч буй энэ төрлийн хэрэг явдлууд Барууны олон улсуудтай харьцуулахад цөөн боловч тэдгээр нь Японд улам нэмэгдэж буйг тэмдэглэх хэрэгтэй.

Бусад асуудлыг БСШУТЯ-д тайлан илтгэлд ингэж өгүүлжээ:

“Эгалитарианизм (тэгшитгэх үзэл)-ийг хэтрүүлсэн болон цээжилж тогтоох мэдлэгээр хүүхдийг хэт их дарсанаас үүдэн боловсролын стандартчлал нь хувь хүн ба хүүхдүүдийн чадавхид илүү зохицсон боловсролыг орхигдуулах хандлагатай болж, ингэснээр хичээлийг хурдан ойлгодог сурагчдад уйтгартай, харин удаан ойлгодог сурагчдад хэцүү болгон хувиргаж байна.”

Эцэст нь япончууд дэвшилтэт технологи бүтээж, хэрэглээнд нэвтрүүлах тал дээр байнгын давамгайллаа алдаж магадгүй гэсэн аюулын дохиог харж байна. Тэд япон сурагчид математик, шинжлэх ухааны сурлагын амжилтын талаарх олон улсын харьцуулалтад сайн гүйцэтгэлтэй гэдгээ харуулж байгаа боловч сурагчид нь анги ахих тусам ижил төстэй орнуудын сурагчидтай харьцуулахад шинжлэх ухаанд илүү дургүй болж байгааг анхаарч тэмдэглэх болжээ.

 

21-р зууны шинэчлэлийн шинэ агенда       

Дээрх асуудлууд нь улмаар 21-р зууны эхний жилүүдэд боловсролын гол шинэ бодлогуудыг санаачлахад хүргэсэн байна. Санаачлагууд нь “Zest for Living” (Амьдралын баяр баясгалан) хэмээн нэрлэгдсэн өргөн хүрээний боловсролын шинэчлэлийн хууль тогтоомжийг багтаасан бөгөөд 2006 онд Боловсролын суурь хуулийг шинэчлэн баталсан нь Япон улс 60 жилийн хугацаанд анх удаа боловсролын суурь хуулиа шинэчилсэн хэрэг болжээ.

“Амьдралын баяр баясгалан” нь нэг жигд байхад анхаарч, нэг бүрчлэн тусгайлан чиглүүлэх босоо удирдлагын талаар баримталж байсан өмнөх хатуу байр сууриа эргэн харсны илрэл байв. Шинэчлэлээр яамны зарим үүргийг доод шатны захиргааны байгууллагад шилжүүлж, зайлшгүй сургалтаар эзэмших ёстой кредитийн тоог 38-аас 31 болгон бууруулж, сургуулийн ажлын долоо хоногийг 6-аас 5 өдөр болгон цөөлж (гэхдээ сургуулиуд хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа болон сурагчдын хүсэлтийн дагуу давтлага өгөхөд зориулж Бямба гаригт нээлттэй байна), сургалтын хөтөлбөрийн цээжлэх агуулгыг багасгаж, харин туршилт, эрэл хайгуул хийх, асуудал шийдвэрлэхэд ач холбогдол өгөх болжээ.

Шинэчлэлээр шилдэг сурагчид тогтсон хугацаанаас эрт их сургуульд элсэн орж, ахлах сургуульд коллежийн хичээл үзэх боломжтой болов. Мөн түүгээр Японы коллежид элсэн ороход элсэлтийн шалгалтаас өөр бусад шалгуур хэрэглэх боломжтой болжээ.

Сургуулиудад санхүү ба ажиллах хүчний талаар илүү эрх мэдэл олгов. Багшийг үнэлэх, ялангуяа амжилт гаргадаггүй асуудалтай багш нарыг багшийн ажлаас өөр ажилд шилжүүлэхийн зэрэгцээ шилдэг багш нарыг сайшаан урамшуулах шинэ арга хэмжээнүүд авав.

Хэдийгээр цогц сургалтын хөтөлбөрийн агуулгыг багасгасан боловч сургуулийн бүх түвшинд “Интеграцчилсан судлалын цаг” гэдэг шинэ хичээл нэмж орохоор болов. Тус хичээлийн зорилго нь:

i) Хүүхэд өөрөө бие даан сэдвээ эрж хайж, бодож, шүүж, асуудал шийдэх чадварыг хурдан хөгжүүлэх; ii) хүүхэд өөрийн амьдралын талаар боддог болсноор бүтээлчээр, өөрийн бодлоор судлагдахууныг судалж, сурах, сэтгэх өөрийн арга барилаар асуудлыг шийддэг болох. Энэ зорилгоор интеграцчилсан судлалын цаг нь байгаль орчин, олон улсын ойлголцол, мэдээлэл, эрүүл мэнд ба халамж, сурагчийн өөрөө сонирхсон судлагдахуун зэрэг олон салбарын цогц судлагдахууныг байгаль ба нийгмийн амьдралаас олж авсан туршлага, ажиглалт, туршилт, газар дээр нь зочилж судлах үйл ажиллагаа, судалгаа, асуудал шийдвэрлэлт гэх мэт туршлагын суралцахуйгаар дамжуулан судлахад чиглэжээ.

Сурагчдын математик, шинжлэх ухааны хичээлийн сонирхолыг бууруулахгүйн тулд япончууд дараах хэрэгцээг мэдэрсэн байна: i) ажиглалт, туршилт, төслийн судалгаагаар дамжуулан асуудал шийдвэрлэж туршлагаар суралцахуйг чухалчлах, ii) сурагчдыг шинжлэх ухаанд сонирхолтой болоход туслахын тулд их сургууль, судалгааны хүрээлэн, музейтэй холбоо тогтоох, iii) тэргүүний эрдэмтэд, инжнерүүдийн имижийг тодотгон таниулж, ирээдүйн ажил мэргэжлийн тухай бодож буй сурагчдын сонирхолыг түүнд татах.

Ийнхүү олон хүний хувьд маш хатуу тогтолцоо гэгддэг тогтолцоог ерөнхийд нь чөлөөлжээ. Гэвч бүхэлд нь харвал тогтолцооны бүтэц бараг хэвээрээ бөгөөд түүнийг илүү чөлөөтэй болгох тал дээр япончууд болгоомжтой хөдөлж байна.

Зөвхөн сурагчид төдийгүй Японы боловсролын үндсэн хариуцлагыг өөрт үүрч буй япон гэр бүлүүдийн дунд Японы үнэт зүйлс сулран хэврэгшихээс үүдсэн айдсыг анхааралдаа авч шийдэхийн тулд Японы засгийн газар Боловсролын суурь хуулийг дахин бичсэн байна. Анхны суурь хууль (1947) нь дараах дөрвөн зарчмыг дэвшүүлэн тавьж байжээ:

-Хүмүүжүүлэх зорилгод хүрэхийн төлөө боловсролын санаа

-Боловсролын тэнцүү боломж ба хүйсийн тэгш байдал

-Ардчилсан, үл ялгаварлах сургуулийн тогтолцоо

-Төлбөргүй, заавал эзэмших боловсролын 6-3 тогтолцоо (6 жилийн бага сургууль, 3 жилийн дунд сургууль)

Дээрх зарчмуудыг хэрэгжүүлэхэд олон жил зарцуулжээ. Гэвч үр дүн нь өмнөх хэсгүүдэд өгүүлсэн тэрхүү гайхалтай тогтолцоо байсан юм. 2006 онд баталсан шинэ хууль анхны хуулиас хойш нийгэм хэр зэрэг өөрчлөгдсөний тусгал болсон байна. Эрэгтэй хүний дундаж наслалт 50-иас 79 болж уртассан бол эмэгтэй хүнийх 54-өөс 85 болжээ. Төрөлт 4.5-аас 1.3 хувь болтол буурав. Ахлах сургуульд хамрагдалт 43-аас 98 хувь хүртэл нэмэгдсэн байна. Их сургуульд хамрагдалт 10 хувь байснаас 49 хувьд хүрчээ. Тухайн үед хөдөлмөр эрхлэгчдийн 49 хувь нь хөдөө аж ахуйн, 30 хувь нь аж үйлдвэр ба түүнд холбоотой салбарт ажиллаж байсан бол өнөө үед 5-аас цөөн хувь нь хөдөө аж ахуйд, 67 хувь нь үйлдвэрлэлийн салбарт ажиллах болжээ.

Шинэ хууль нийгэмд хэр зэрэг хувиралт гарсныг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ Японы үнэт зүйлс өөрчлөгдөхгүй хэвээр үлдэнэ гэдгийг баталгаажуулсан байна. Ингэснээр хуульд боловсролын бодлого нь дараагийн зуунд Япон орныг хөгжилд хөтлөх арга замыг тогтсон ажээ.

Дээрх бодлого итгэж найдсан үр дүнг нь өгсөн эсэхийг мэдэх хүртэл цаг хугацаа орох нь ойлгомжтой юм. Япончууд бусад үндэстнүүдэд гүйцэгдэж, өөрсдөө тэдний ард хоцрох вий гэдэгт үргэлж зовниж байна. Тэд OECD-ийн орнуудын PISA үнэлгээний эрэмбэд Япон байр ухрах вий гэдэгт санаа зовжээ. Ийм зүйл тохиолдож магадгүй энэ үед шүүмжлэгчид гарч ирж шинэчлэлийг зогсоохыг шаардаж байгаа бол бусад нь тэвчээртэй хүлээхийг сануулж дэмжих ажээ.

 

ЯПОНЫ ХИЧЭЭЛ

Энэ анализ бүгдэд хэрэгтэй байж магадгүй зарчмууд, практикуудыг танихад тусална. Янз бүрийн тогтолцооноос санааг нь зээлж авахад хамгийн том эрсдэл нь тухайн тогтолцоонууд өөрийн гэсэн онцлог хөрс суурин дээр л үр дүнгээ өгдөг гэдэгт байгаа юм. Заах практик муутай тогтолцоонд сурагчийг сургууль дээр илүү цагаар байлгах нь заалт сайтай тогтолцоотой адил сайн үр дүн өгч чаддаггүй ажээ. Хэрэв сургууль ажиллахад дарамттай гэх мэтээр асуудалтай бол сайн багш нар ажилд аваад үр дүн гарахгүй.

Японы туршлагаас мэдэж авах гэж байгаа бол дээрх болгоомжлол байнга дагалдах ёстой юм. Үүнийг анхаарснаар Японы туршлагаас сурч авч болох зүйлсийн талаарх зарим ажиглалтыг дор танилцуулав. Японы тогтолцоонд буй олон онцлогийг бусад Зүүн Азийн орнууд, ялангуяа Күнзийн нийтлэг өв бүхий орнуудаас олж харж болно. Гэхдээ зарим нь Японы хосгүй онцлог юм. Японы боловсролын туршлагаас сурах зүйлс нь аналитик зорилгод хэрэгтэй. Гэвч энэ нь мөн Японы боловсролын тогтолцооны маш чухал талыг бүрхэгдүүлэх эрсдэлтэй. Тус тогтолцооны алсын зорилго нь сурагчдын когнитив чадварыг хөгжүүлэх гэдгээс илүү ёс зүйн зан үйлд, мерит суурьтай хөгжил дэвшилд, нийгмийн нэгдэл нягтралд суурилсан үнэт зүйлсийг тээгч нийгмийн гишүүдийг бойжуулан хөгжүүлэхэд байгаа юм. Тогтолцоо зөвхөн сурлагын өндөр амжилт үзүүлэх сурагчдыг төрүүлэх төдий бус, харин Япон орон өөрийнхөө хамгийн чухал үнэт зүйлсийг таньж ойлгоход туслах зориулалттай ажээ.

 

Боловсрол нь улсын ирээдүйн түлхүүр гэсэн хамтын итгэл                                                       

Хүүхдийн өмнө хүлээх Япон улсын хариуцлага нь сайхан тунхаг төдий бус, харин хувь хүмүүс ба үндэстэн нэгдэн бүхнээ зориулахад бэлэн тэргүүн зэргийн ач холбогдолтой тодорхой, урт хугацааны үйл ажиллагаа ажээ. Энэ нь Япон улс тэргүүлэх зэргийн багшлах хүчинтэй, япон сурагчдыг гэрт нь дээд зэргээр бэлтгэдэг, сургуулиудыг хөрөнгө, санхүүгээр сайтар хангадаг гэдгийн гол шалтгаан юм.

 

Олон улсад түвшингээ тогтмол тогтоох нь  

Япон нь олон улсын боловсролын харьцуулалтаар өөрийн түвшинг тогтоох үүрэг өмнөө тавьж иржээ. Мейжийн засгийн газраас өнөө үе хүртэл Япон нь хамгийн шилдэг орнууд юу хийж буйг мэдэх, Японы нөхцөлд тохирох зүйлсийн хамгийн сайныг нь зээлж авч, ингэхдээ тэдгээрийг хоорондоо уялдаатай, хүчирхэг нэг цул болгон зангидах талаар шийдвэртэй алхам авч хэрэгжүүлдэг тул багагүй амжилт олжээ.

 

Багш төдийгүй сурагчдын сэдэл онцгой чухал               

Япон сурагчид бага наснаас эхлэн бүхий л ажил амьдралынхаа туршид хүнд хичээл үзэж, түүнийхээ төлөө цуцалтгүй хөдөлмөрлөх сэдэл тэмүүлэлтэй ажээ. Шалгалтаа сайн өгөх нь сайн ажилд орох дээд шаардлага юм. Зарим талаар энэ нь Японы боловсролын тогтолцооны тухай ярианы гол сэдэв билээ. Хэрэв Японд эдгээр сэдэл тэмүүлэл байгаагүй бол үр дүн нь маш өөр байх байв. Бусад улсууд өөрийн сурагчдад хүнд хичээл үзэж, сургуульд хичээж сурах хүчтэй сэдэл бий болгох арга хэмжээ авдаг боловч сурагчид нь үүнд япон сурагчид шиг баяр баясгалантай байдаггүй ажээ. Энэ хоёр хүчин зүйл нэгдсэнээр Япон нь насан туршдаа суралцах хүсэлтэй хүмүүсээс бүрдсэн үндэстэн болжээ.

 

Нягт уялдаатай, төвлөрсөн сургалтын хөтөлбөр

Япончууд үндэсний сургалтын хөтөлбөрөө нэг бүрчлэн нарийвчлан боловсруулахад бусад ихэнх орноос илүү анхаарах ба хөтөлбөрийг бүрэн зааж эзэмшүүлэхийг шаарддаг байна. Хөтөлбөр нь нягт уялдаа холбоотой, цөм сэдвүүд болон тэдгээрийг цаад ухагдахуунаар нь гүн гүнзгий судлахад нямбай анхаарсан, логик давтамжтай, маш өндөр түвшний когнитив сорилт шалгууруудыг тогтоож өгчээ. Үр дүнд нь Японы ахлах сургууль төгсөгчид Барууны олон улс оронд коллеж төгсөгчидтэй харьцуулах хэмжээнд судлагдахууныг бүрэн эзэмшдэг байна.

 

Хүчин чармайлт ба хүлээлт              

Бусад Зүүн Азийн ард түмнүүдийн адилаар япончууд сурлагын амжилт нь байгалиас заяасан авъяас (удамшил)-аас илүүтэйгээр хүчин чармайлтаас хамаардаг гэдэгт итгэдэг байна. Иймд тэд сурагчид нь хүчин чармалт гаргахыг шаардах бөгөөд бүх сурагчдаас өндөр амжилт хүлээдэг байдаг. Өндөр үүрэг хариуцлага хүлээсэн тэдгээр сурагчид (бүх сурагчид) амжилт гаргадаг.     

 

Хөрөнгө хуваарилахад юуг эн тэргүүнд тавьдаг вэ?                         

Япончууд боловсролд бусад аж үйлдвэржсэн үндэстнүүдээс бага хөрөнгө зарцуулдаг байна. Гэвч тэд зарцуулснаасаа хамаагүй их үр дүнд хүрдэг ажээ. Үүний нэг шалгаан нь мөнгийг хэрэгтэй зүйлд нь зарцуулж чаддагт байгаа юм. Бусад аж үйлдвэржсэн өндөр хөгжилтэй орнуудтай харьцуулахад япончууд мөнгийг багш нарт илүү, харин сургуулийн барилга, эд материал, захиргааны ажилтнууд, гоё сайхан үзэмжтэй сурах бичиг гэх мэтэд бага зарцуулдаг ажээ.

 

Хичээл заах зохион байгуулалт                                                                                                                                                              

Дэлхийн бусад газрын багш нараас ялгаатай нь япон багш нар наад зах нь зарим хичээлийг олон сурагчтай ангид илүү сайн заадаг байна. Энэ нь сурагчид асуудал шийдэх стратегийг илүү олноор гарган тавьж, түүнээсээ суралцдагтай холбоотой. Илүү олон сурагчид янз бүрийн санаа бодож олж гаргаснаар жинхэнэ амьд хэлэлцүүлэг өрнүүлж чаддаг байна. Жишээ нь, шинжлэх ухааны хичээлүүдэд асуудал шийдвэрлэх стратегиэр дамжуулан судалж буй сэдвээ илүү гүнзгий ойлгоход түлхэц болох олон тооны лабораторийн туршилтын үр дүнг хэрэглэдэг ажээ. Мөн энэ нь япон багш нарт хичээлээ төлөвлөхөд илүү цаг зарцуулах, бусад багш нартай ажиллах, туслалцаа хэрэгтэй сурагчидтай ганцаарчлан ажиллах, хичээлийн судалгаанд оролцох боломжийг олгоно. Энэ бүхэн улмаар сурагчдын сурлагыг сайжруулдаг байна.

 

Бүх сурагчаас өндөр амжилт хүлээх нь

Барууны орнуудтай харьцуулахад Японд тусгай боловсролын сургуулийн сурагчдын харьцаа тал хувиар бага байдаг нь ихэнх Зүүн Азийн орнуудтай адилхан юм. Барууны зарим орон үүнийг туслалцаа шаардлагатай сурагчдад анхаарал хангалтгүй тавьж байна гэж шүүмжилдэг. Зарим талаар энэ нь үнэн байж магадгүй. Гэвч Барууны орнууд тусгай боловсролд илүү их хөрөнгө зарцуулдаг боловч тусгай боловсролын ангид хуваарилагдсан олон сурагч тааруухан суралцдаг байна. Үүний шалтгаан ердөө багш нар нь тэдний сурлагын талаар нэг их зүйл хүлээдэггүйд байгаа ажээ.

Өмнөх хэсэгт авч үзсэн япон багш нарын хичээл заах аргазүйгээс харахад япон багш нар бусад Зүүн Азийн орны тогтолцоотой адилаар сурагчийн хувь хэрэгцээнд тохируулан заахын тулд их хөдөлмөрлөдөг нь тодорхой юм. Энэ нь бүх, эсвэл бараг бүх сурагч стандартыг өндөр түвшинд хангаж чадна гэдэг суурь үзлийн үр дүн ажээ. Барууны олон оронд сурагчийн сурлагийн амжилт байгалиас заяасан чадвараас хамаарна гэсэн суурь үзэл байдаг. Тэгвэл тэдгээр орнуудад илүү дээгүүр түвшинд сурлагын амжилт гаргаж чадах сурагч доод түвшинд тохируулсан сургалтын хөтөлбөр судалснаар жинхэнэ чадвараа харуулж чаддаггүй. Энэ нь тусгай боловсролын жишээнээс тод харагддаг юм.

 

Багшийн мэргэжлийн хөгжил: сурагчийн амжилтын хүчирхэг хөдөлгүүр             

Япон нь багшийн практикийг тасралтгүй сайжруулах шинэ санааны лаборатори юм. Тэрхүү санаа “хичээлийн судалгаа”-гаар дамжин Японы сургуульд биелэлээ олно. Энэ практик Японы сургуулийн чанартай заалтад чухал хувь нэмэр оруулдаг байна.

 

Сургуулиас ажлын талбарт шилжихэд нямбай анхаарах нь

Япон нь сурагчдыг ажиллах хүчний талбарт гаргах маш үр дүнтэй тогтолцоотой улс юм. Насан туршийн ажил эрхлэлтийн санаа нь юу вэ гэвэл энэ нь сургууль буюу их сургууль төгсөөд шинээр ажиллах хүчин болж буй залуу хүмүүсийг тасралтгүй боловсруулж, сургахад их хэмжээний хөрөнгө оруулах нь ажил олгогчдын хувьд ашиг тус өгөхүйц нөхцөлийг бүрдүүлдэг байна. Энэ тогтолцоо залуусын ажилгүйдлийг доогуур түвшинд барьдаг ба сурагчид нь аль хэдийн хөдөлмөрлөж сурсан байдаг тул үр дүнтэй ажээ. Энэ нь мөн ажлын багтаа үнэнч, бусадтай хамтран ажилладаг, цаг барьдаг, ажлаа хугацаанд нь хийдэг ажилчдыг бэлтгэн гаргана. Тус тогтолцоо хэрхэн сурахаа мэддэг, сурах их дур сонирхолтой, үлэмж хэмжээний цогц чадвар эзэмшсэн сурагчдыг төрүүлж гаргадаг байна. Ажиллах хүчин бэлтгэдэг Японы туршлагыг сонирхсон бусад улс тус тогтолцоо хэрхэн ажилладагийг нарийвчлан судлах талаар бодож үзэж магадгүй л юм.

 

Амьдралд зориулсан ёс суртахууны боловсрол 

Япончууд тэдний боловсролын хамгийн чухал хэмжүүр нь ёс суртахууны хэмжүүр гэж үргэлж үздэг. Энэ нь хүмүүс хэрхэн зан үйлээ удирдаж, хэрхэн нэг нэгэнтэйгээ холбогдох вэ гэдэг хэмжүүр юм. Японы сургалтын хөтөлбөр нь тус улсын засгийн газрын ёс суртахууны боловсролын хөтөлбөрт бүхэлдээ нийцдэг ажээ. Хэдийгээр бага сургуульд ёс суртахууны боловсролын бие даасан хичээлүүдийг заадаг боловч энэ хөтөлбөр түүнээс хамаагүй илүү өргөн хүрээг хамарчээ. Үндэсний сургалтын хөтөлбөрт ёс суртахууны тусгайлсан хичээл заадаггүй ахлах сургуульд ч бүх үйл ажиллагаа ёс суртахууны боловсролд хамаатай гэдгийг чухалчилсан байна. Хөдөлмөр ба тэсвэр тэвчээрийг урамшуулж, өөрийгөө сорьж буй сурагчдыг сайшааж, сурагчдыг сургууль болон нөхөддөө туслах үйл ажиллагаанд татан оруулж, бусдын тусын тулд хариуцлага үүрч, даруу төлөв занг урамшуулж, нэг нь сайн зүйл хийвэл бусдад нь тийм итгэл өгөх хүчин чармайлт гаргаж буйг сургуулийн хаанаас ч харж болно. Ахмадууд болон багш нараа хүндлэх, зөв зүйл хийх, дэгтэй, зохион байгуулалттай байхыг сурагчдад янз бүрийн арга замаар заадаг байна. Ёс суртахууны нийтлэг жишигт тавих энэ төрлийн анхаарал нь бизнесийн ёс зүйгээс эрүүл мэндийн халамж хүртэл, тогтвортой байгаль орчноос гэмт хэрэг хүртэл нийгмийн амьдралын олон талыг нөлөөлдөг гэдгийг төсөөлөхөд хэцүү биш юм. Зарим орон ёс суртахууныг шууд, ил зааж сургадаг бол зарим нь шууд бус замаар үүнийг хийдэг. Гэхдээ хүүхдүүдийнхээ боловсролын энэ талыг үл тоодог улсад юу тохиолдож болохыг бодож үзэх л хэрэгтэй.

 

Хүчирхэг хариуцлагын тогтолцоо бол нийгмийн капитал

Гадны зарим ажиглагч Япон нь хариуцлагыг бэхжүүлэх үндэсний хэмжээний үнэлгээ (үнэлгээнд суурилсан хариуцлагын тогтолцоо) байхгүй тул албан хариуцлагын тогтолцоогүй юм байна гэдэгт итгэдэг. Гэвч Японд маш хүчирхэг хариуцлага бий. Сурагчид багш болон эцэг, эхийн өмнө их хариуцлага хүлээдэг. Сургуулийн бүх багш нь хичээлийн судалгаа хийдэг тул бусад багш нарын заалт сайн, муу гэдгийг мэдэх энэ тогтолцоонд багш нар нэг нэгийхээ өмнө хариуцлага хүлээнэ. Ахлах сургууль, их сургуулиудын чансааны эрэмбийг хүн бүр мэддэг учраас тэд тэдгээр ахлах сургууль, их сургуульд сурагчдыг бэлтгэх байгууллага, багш нарыг хэрхэн эрэмблэхээ ч мэднэ. Элсэлтийн шалгалтын гүйцэтгэл нь сурагчдын цаашдын амьдралд үлэмж нөлөөлөх тул энэ нь мөн тийм хэмжээний хариуцлага гэсэн үг юм.

 

ЯПОН БОЛОВСРОЛЫН ХЭМЖҮҮРИЙН ХААНА НЬ БАЙНА ВЭ?       

Япон нь дэлхийн хамгийн хөгжингүй аж үйлдвэржсэн эдийн засгийн нэг гэдэг нь тодорхой билээ. Тус улс хамгийн дэвшилтэт технологийн тогтолцоог хөгжүүлэн хэрэглэх тал дээр дэлхийд манлайлагчдын тоонд багтана. Энэ нь Мейжийн шинэчлэлийн үед Япон улс өөртөө тавьсан зорилгын нэг юм. Шинэчлэгчид тэргүүний, бүх хүнийг хамарсан, хүчтэй меритократ боловсролын тогтолцоогүйгээр тэдгээр зорилгод хүрэхгүй гэдгийг шинэчлэлийн эхнээс л ойлгосон ажээ.

Япон нь самурай анги сургуульд багшилдаг Токугавагийн эриний тогтолцоог шууд өвлөж авснаар шинэ багш бэлдэж, чанарыг нь удаан хугацаанд сайжруулах шатыг алгассан байна. Мөн тус улс феодалын дэг журамд суурилсан сургууль зохион байгуулалтын тогтолцооноос аажим шилжих үйл явцыг тойрч, нийгмийн бүх ангийн хүүхдүүд элит боловсрол эзэмших боломжтой тогтолцоо руу шууд шилжжээ.

Япон мөн наад зах нь орчин үеийн аж үйлдвэрийн ажлын зохион байгуулалтын зарим аргыг, ялангуяа багш нар заалтаа сайжруулахын тулд нэг нэгэнтэйгээ багаар хэрхэн ажилладаг болон багшийн ажлын мэргэжлийн нормыг хэрэглэх талаар бусад үндэстнээс түрүүлсэн байна.

Нөгөө талаар Япон нь сургуульд эрх мэдэл шилжүүлэх тал дээр болгоомжтой хандаж байна. Бусад оронтой харьцуулахад тус улсын хувьд бие даасан, бүтээлч сурагчдыг бэлтгэдэг сургууль бий болгох нь хүндрэлтэй ажээ. Энэ нь хувь хүний санаачлагыг ихээр үнэлдэг соёл, хэн нэгний санааг хэрэгжүүлэхийн тулд эхлээд бүлгийн зөвшөөрөл эрдэг япон соёл хоорондын зөрчлийн тусгал юм. Япон улс өөрийн уламжлалт үнэт зүйлст нийцсэн, дээр нь өөрийн зорьж буй эдийн засаг, нийгмийн дэвшилд зохицсон тэр замыг олжээ.

Японы боловсролын тогтолцоонд бусад орны хувьд хүлээн авч боломгүй тусгай онцлогууд байж магадгүй боловч энэ нь маш нягт нямбай хяналт бүхий тогтолцоо юм. Тогтолцоо маш өндөр түвшний сургууль ба сурлагын амжилтаар улсдаа хувь нэмэр оруулж байна. Сурагчид нь суруульд явахдаа ихэнх улс орны сурагчдаас илүү баяр хөөр мэдэрдэг. Энэ тогтолцоо дэлхийд хамгийн сайн боловсорсон, хамгийн үр бүтээлч ажиллах хүчнийг бэлдэн гаргаж байна. Японд гэмт хэргийн гаралт гайхалтай доогуур бөгөөд нийгмийн дэг журам нь маш өндөр. Энэ оронд улс төрийн нарийн төвөгтэй асуудлыг хэлэлцэхэд иргэдийн оролцоо өндөр байдаг нь бусад газар тэр бүр ажиглагддаг зүйл биш юм. Японд эцэг, эхчүүд хүүхдийнхээ боловсролын хэрэгт оролцож, багш нартай гайхалтай хамтран ажиллана. Энэ бол дэлхийн хамгийн гайхалтай сургалтын хөтөлбөртэй орон. Хэдийгээр тогтолцоо тасралтгүй хувьссаар байгаа боловч Японы амжилтыг гүйцэхийг хүсч байгаа ямар ч улс орон тус тогтолцоог байгуулахад хэрэглэсэн аргыг анхааран авч үзэх ёстой гэдэг нь ойлгомжтой юм.               

 

Орчуулсан эх сурвалжийн тухай: http://gashuun.mn/84

 

Холбоотой мэдээлэл

Германы боловсролын тогтолцоо: http://gashuun.mn/138

Канадын боловсролын тогтолцоо: http://gashuun.mn/125

Сингапурын боловсролын тогтолцоо: http://gashuun.mn/90

Хонг Конгийн боловсролын тогтолцоо: http://gashuun.mn/85

                  

Холбоотой мэдээнүүд

Сэтгэгдэл бичих

Анхааруулга

Уншигч танд дээрх мэдээ, нийтлэлтэй холбоотой соёлч боловсон, зүй зохистой хэлэлцүүлэг үүсгэх, хувийн үзэл бодлоо илэрхийлэх боломжийг олгож байна.
Та сэтгэгдэл бичихдээ дараах хэдэн зүйлийг анхаарна уу!
  • Аливаа зүйлд санал, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх нь ардчилсан чөлөөт нийгмийн зарчим хэдий ч өөрийн эрх нь бусдын эрх ашгаар хязгаарлагдаж байдаг тул Та бусдад хүндэтгэлтэй хандаж, зөвхөн тухайн мэдээ, нийтлэлтэй холбоотой саналаа илэрхийлнэ үү.
Дэлгэрэнгүй...

Уншигчдын сэтгэгдлүүд   [ 0 ]

2015 оны 10-р сарын 23. 14:34Зочин - [133.11.72.***]

Tsetserleguuded huuhed ni bagtahaa bainguut huurhii 6 nastnuudaa surguuli ruu shidtsiin boluu. Hotiin zarim surguliud 3 eeljeer hicheelledeg bolson bainalee.

Mongoliin urs olon boltugai l geed baidag. Ter chineegeeree surguuli tsetserlegeer hangaj chadahgui bol, huurhiis zovj bnashd.

2014 оны 1-р сарын 15. 20:31Зочин - [202.179.7.*]

Манай боловсрол одоо ийм дэвшилтэт системийг нэвтрүүлэх хэрэгтэй байна. Тэр 6 настай хүүхэд сургуульд бараг тоглуулж байгаад сургана гээд байсан, одоо бүр хичээлдээ дарагдаад, даалгавар энээ тэрээ гээд ядаргаанд ороод байна шдээ. энэ тэнэг тогтолцоогоо өөрчилмөөр юмаа. Тоглох ёстой насан дээр нь хүүхдийг баахан хичээлээр дарамтлаад байх юм. Гантөмөр сайд энэ талаар том зоригтой өөрчлөлт хийж, боловсролын түүхэнд шинэ хуудсыг нээхгүй юм байх даа

2013 оны 12-р сарын 29. 22:25Зочин - [202.126.89.***]

Манай улс ч гэсэн ингэх хэрэгтэй байгаа юм даа. Аливаа улс үндэстэн өөрийн гэсэн онцлогоо бүхий л салбарт хадгалж үлдээсэй

Их уншсанИх сэтгэгдэлтэй

Судлаач Д.Ганхуяг маш ноцтой мэдээлэл дэлгэв Уншсан тоо: 94685

Монгол хүн хийгээд Хятад хүн Уншсан тоо: 84042

Хятадуудын яргалал дэлхий даяар зэвүүцэл төрүүлж байна Уншсан тоо: 74231

Монгол бол зэрлэгүүд, харин Хятадууд бол ачтанууд Уншсан тоо: 59170

5 сая Хятад визгүй ирэх нь үнэн юм байна Уншсан тоо: 51999

Нэр дэвшигчдийн 5 үеийн намтрыг үзчихмээр байна Уншсан тоо: 48603

“Хотгор шанага”-ын асуудал Өмнөд Солонгосыг доргиож байжээ Уншсан тоо: 43108

Ц.Элбэгдоржийн санаачлагаар маш аюултай хууль батлагдах нь Уншсан тоо: 33517

Арабууд Монголд том газар авч, монголчуудыг ад үзэж эхэлжээ Уншсан тоо: 32780

Шинэ хуулиар Халх голын сав газар Солонгосын мэдэлд очих нь баттай болно Уншсан тоо: 29998

МАН Монгол дахь Хятадын санхүүгийн колоничлолыг дэмжлээ Уншсан тоо: 29683

Тэмцэгч Э.Цэрэн дарга нарын дарамтаас болж эх орноосоо гарах нь Уншсан тоо: 28710

Бүх цаг үеийн хамгийн агуу 100 роман Уншсан тоо: 26658

“Өдрийн сонин” Монголчуудыг түүхээр нь доромжилж эхэллээ Уншсан тоо: 26596

Монголыг мөхөөх таван өгөөшийн арга Уншсан тоо: 26516

Хойд Солонгос юу үйлдвэрлэж чадах вэ? Уншсан тоо: 26398

Монголыг Хятадад нэгтгэх нууц байгууллага амжилттай ажиллаж байжээ Уншсан тоо: 25415

Манжууд Хятадаас бус, Монголоос үг зээлээд байсан нь сонин Уншсан тоо: 22515

Хятадын эрлийзүүд аюултай юу? Уншсан тоо: 21539

Ард түмэн цөхөрч дуусаад, уурсаж эхэллээ! Уншсан тоо: 21083

Монгол “секс тур диваажин” гэдгээр Солонгост алдаршиж байна Уншсан тоо: 20421

Хятадууд бөөнөөрөө үнэмлэх авч Монголд зорчино... Уншсан тоо: 20068

Он гараад Монгол улс дампуурлаа зарлаж магадгүй Уншсан тоо: 19404

Од болон гялалзаж яваа Монгол охин Уншсан тоо: 19233

“Хөх толбо"-ын тухай Үлгэр ба Үнэн Уншсан тоо: 19194

УИХ маш аюултай хууль баталлаа Уншсан тоо: 18098

Сүхбаатарт Хятад номертой машинууд хөлхөлдөж байна (Фото) Уншсан тоо: 17927

Хятадын мөнгө хүүлэл 100 жилийн дараа эргэн ирлээ! Уншсан тоо: 17807

Ш.Гантулгын хэлсэн үг Буриадад шуугиан тарив Уншсан тоо: 16727

Дэлхийн оффшортон аваргуудын тоонд Сү.Батболд багтав Уншсан тоо: 16634